روسيه به عنوان يكى از همسايگان مهم جمهورى آذربايجان به لحاظ داشتن نفوذ سياسى و فرهنگى باقيمانده از دوران شوروى بعد از استقلال نيزهمچنان از بازيگران اصلى در صحنه اين كشور تلقى مى شود.پس از استقلال جمهورى آذربايجان روابط دوكشور فراز و نشيب هاى زيادى داشته است كه بررسى آن با توجه به تلاشهاى غرب بويژه آمريكا براى تحكيم موقعيت خود در اين كشور و كاهش نفوذ روسيه و ايران قابل اهميت است.براى بررسى و تحليل وضعيت فعلى روابط بين روسيه و جمهورى آذربايجان و چشم انداز آن در آينده لازم است مرورى به گذشته داشته باشيم.سابقه تاثير و نفوذ روسيه در جمهورى آذربايجان تقريبا ۱۹۰سال است يعنى پس از جنگ امپراتورى تزارى با ايران در دوره قاجاريه و تحميل عهده نامه هاى گلستان و تركمنچاى كه در نتيجه آن جمهورى آذربايجان فعلى و بخش ديگرى از اراضى از پيكره ايران جدا گرديد ، آغاز شد و تا سال ۱۹۹۱ميلادى ادامه داشت.اگرچه پس از فروپاشى شوروى سابق به سلطه طولانى روسيه در قفقاز پايان داده شد ولى اين كشور به تحركات سياسى ، اقتصادى ، فرهنگى و نظامى براى حفظ نفوذ خود در اين منطقه حساس ادامه مى دهد.در واقع ظرف ۱۵ سال اخير قفقاز و حوزه خزر به ميدان چالش و رقابت بين قدرتهاى منطقه اى و فرامنطقه اى تبديل و روسيه در عرصه رقابت با آمريكا و متحدانش تا اندازه اى عقب رانده شد.به اعتقاد كارشناسان آذرى، روسيه در جمهورى آذربايجان از يك طرف با گسترش نفود آمريكا ، ناتو و غرب در تمام ابعاد و از سوى ديگر با حضور اقتصادى و فرهنگى تركيه و ايران مواجه است و براى حفظ و احياى موقعيت خود در قفقاز و جمهورى آذربايجان تلاش مى كند.جمهورى آذربايجان ۷۰ سال در دوره كمونيستى و تقريبا ۱۲۰ سال در دوره تزارى زير سلطه روسيه قرار داشت و طى آن كليه نظام سياسى ، اجتماعى ، نظامى ، اقتصادى ، آموزش و پرورش و فرهنگ اين كشور اسلامى با الگوهاى آن مطابق بوده است.آموزش زبان روسى در مدارس آذربايجان كه در دوره تزارى گسترش يافته بود، در زمان شوروى نهادينه شد و ادبيات و فرهنگ روسيه در شكل گيرى افكار عمومى آذرى ها تاثير قابل توجهى داشته است.قبل از فروپاشى شوروى جمعيت روسها در باكو و برخى شهرهاى مهم جمهورى آذربايجان حدود ۵۰۰ هزار نفر بود كه پس از استقلال بيش از نصف آنها به روسيه مهاجرت كرده اند و علاوه بر آن در باكو حدود ۳۰۰ هزارنفر دورگه و روسى زبان وجود داشتند كه در مجموع اين عوامل نقش مهمى در تحكيم روابط فرهنگى روسها و آذريها ايفا كرده بود.در پى فروپاشى شوروى كه تب استقلال خواهى در جمهورى تازه استقلال يافته جمهورى آذربايجان بالا بود جمعى از نهادهاى سياسى، اجتماعى و فرهنگى آن راه مخالفت با روسيه را در دستور كار قرار دادند و اين تب در اوايل استقلال اين كشور بطور فاحش ادامه يافت.روسيه نيز كه در مقابل از مناقشه قره باغ براى تامين سلطه خود در منطقه استفاده مى كرد با توجه به گرايش سريع باكو به سوى غرب و تركيه از ارمنى ها حمايت كرد كه باعث مخالفت بيشترتشكل هاى آذرى با مسكو شد.با اين مقدمه مى توان روابط روسيه و جمهورى آذربايجان در سالهاى اخير را به دو مرحله مهم تقسيم كرد.مرحله اول، ايجاد تشنج در روابط دو كشور بدنبال فروپاشى شوروى با بالا رفتن تب ناسيوناليسم بين نيروهاى سياسى آذرى و مخالفت شديد مسكو با گرايشات شتاب زده محافل آذربايجان به سوى غرب و آمريكا است كه اين روند از سال ۱۹۹۱ تا اواخر سال ۱۹۹۹ ميلادى ادامه يافت.مرحله دوم ، دوره تعامل و تلاشهاى باكو و كرملين براى عادى سازى مناسبات است كه كارشناسان آن را نوعى سياست واقع بينانه خواندند كه بواسطه آن از اوايل سال ۲۰۰۰ ميلادى روابط دو كشور رو به گسترش نهاد و آنها با توجه به شرايط جديد بين المللى و منافع متقابل خود مجبور شدند از تنش و تشنج موجود فيمابين بكاهند.در اين مرحله مسكو متوجه شد كه افزايش فشار سياسى ، اقتصادى و نظامى به باكو باعث گرايش بيشتر همسايه جنوبى خود به سوى غرب و تركيه مى شود و بر اين اساس به جمهورى آذربايجان به عنوان يكى از كشورهاى مهم حوزه درياى خزر و قفقاز اهميت قايل شد و راه بهبود مناسبات را درپيش گرفت.در اين ميان رويكرد جديد باكو به سمت روسيه در اواخر سال ۱۹۹۹ ميلادى نيز از چند نظر قابل تامل بود.- اولا اين كه حيدر على اف به عنوان يك سياستمدار كهنه كار دوران كمونيسم به رغم دادن امتيازات فراوان به غرب ( از قبيل قراردادهاى نفتى و خط لوله باكو- تفليس - جيهان ) از رفتار غرب با جمهورى آذربايجان مايوس شد، چون آمريكا در مقابل دريافت اين امتيازات حمايت خود از ارمنى ها را افزايش داد و در مساله قره باغ منافع باكو را ناديده گرفت.دوم اين كه وزارت خارجه آمريكا در گزارش هاى سالانه مشروعيت حكومت حيدر على اف را زير سوال برده و از مساله دموكراسى و حقوق بشر به عنوان اهرم فشار عليه جمهورى آذربايجان استفاده مى كرد.سوم اين كه تعداد مهاجران آذرى به روسيه از دو ميليون نفر تجاوز مى كرد و در صورت اخراج آنها از روسيه دولت باكو با مشكلات جدى اقتصادى، اجتماعى و سياسى در داخل كشور رو به رو مى شد.به اعتقاد كارشناسان سياسى با توجه به اين عوامل دولت باكو براى تامين امنيت و ثبات در كشور و برقرارى نوعى موازنه سياسى در صدد بهبود روابط با كرملين برآمد.از سوى ديگر جمهورى آذربايجان كه در مساله تعيين رژيم حقوقى درياى خزر با عشق آباد و تهران اختلاف داشت، نيازمند حمايت روسيه در اين خصوص بود و به همين دليل نخستين گام حيدر على اف رييس جمهورى فقيد اين كشور امضاى توافقنامه با مسكو در مورد درياى خزر بود.
همچنين اقدامات جديد باكو به برجسته كردن نقش روسيه در حل مناقشه قره باغ منجر شد بطورى كه حيدر على اف در اولين ديدار خود با پوتين در ژانويه سال ۲۰۰۰ ميلادى اعلام كرد كه كليد حل عادلانه مشكل قره باغ در دست كرملين است.به گزارش ايرنا اگرچه ارتش جمهورى آذربايجان در سالهاى اخير در صدد بازسازى نيروهاى مسلح خود طبق استانداردهاى ناتو است ، ولى سيستم دفاعى و تجهيزات نظامى آن از روسيه و شوروى سابق باقى مانده است.علاوه براين روسيه در روابط با جمهورى آذربايجان بيشتر روى منافع اقتصادى حساب مى كند و بنا بر اين مسكو در سالهاى اخير همكارى اقتصادى و تجارى با اين كشور حوزه قفقاز را گسترش مى دهد.برغم اين اقدامات الهام على اف رييس جمهورى آذربايجان در اوايل كار كه به حمايت روسيه نياز داشت پس از تثبيت موقعيت دولت خود و گسترش روابط با آمريكا بار ديگر بتدريج از روسيه دورى گزيد.به اعتقاد كارشناسان و منابع خبرى غربى و آذرى وى در اين دوره نياز مبرم به حمايت جورج بوش رييس جمهورى آمريكا براى كاهش فشارهاى سياسى كرملين و نيروهاى مخالف داخلى داشت.
با اين حال برخوردهاى دوگانه واشنگتن با دولت جمهورى آذربايجان نگرانى دولتمردان به ويژه رييس جمهورى جديد اين كشور را كه مانند پدرش از تجربه و درايت سياسى كافى برخوردار نبود مضاعف مى ساخت.پس از تلاشهاى فراوان وى در تابستان سال ۲۰۰۵ ميلادى موفق به ملاقات با جورج بوش شد و محافل باكو اين ديدار را به عنوان به رسميت شناخته شدن الهام على اف از سوى غرب تلقى كردند.مسوولان باكو و رسانه هاى وابسته به دولت در آستانه اين ديدار غرب را به اعمال سياست دوگانه متهم مى كردند چون از يك طرف رييس جمهورى آمريكا باكو را متحد خود در منطقه مى خواند و از سوى ديگر وزارت امور خارجه اين كشور در گزارشهاى رسمى خود مشروعيت انتخابات و دولت الهام على اف را زير سوول مى برد.روزنامه «ينى آذربايجان» ارگان حزب حاكم باكو در آن موقع در مقالات و تحليل هاى خود به صراحت نوشته بود، رهبران جمهورى آذربايجان بخاطر بيرون كردن روسيه از منطقه و تامين حضور غرب در آن از منافع خود در قراردادهاى نفتى و مسير انتقال آن گذشت ولى غرب در قبال اين خدمات حمايت لازم را از اين كشور نكرد.با اين وجود رييس جمهورى آذربايجان پس از ملاقات با بوش اعلام كرد، كشورش سياست همگرايى با غرب و ناتو را پيش خواهد گرفت و بدنبال آن در دو سال اخير سفرهاى هياتهاى سياسى نظامى آمريكا به جمهورى آذربايجان نيز افزايش يافته و اين هياتها علاوه بر مقامات باكو با رهبران احزاب غربگرا نيز ملاقات كردند.در واقع موضوع اصلى مذاكرات آمريكايى ها با محافل باكو پيوستن اين جمهورى قفقاز به نهادهاى غربى و كاهش نفوذ روسيه در اين منطقه بود كه اين امر موجب ناراحتى كرملين شد.به عقيده برخى كارشناسان سياسى از سال ۲۰۰۳ ميلادى كه گرجستان كاملا تحت كنترل واشنگتن در آمد ، باكو نيز طبق سناريوى غرب بتدريج از اقدامات آمريكا عليه روسيه در پشت پرده حمايت مى كرد.بر اين اساس در سال ۲۰۰۶ ميلادى كه روابط تفليس و مسكو تيره شده و گرجستان درخواست عضويت در ناتو را بطور رسمى اعلام كرد ، اين موضوع در مناسبات روسيه و جمهورى آذربايجان نيز تاثير گذاشت.اگرچه باكو چنين درخواستى را مطرح نكرد ، ولى مقامات اين كشور در اظهارات خود به صراحت گفتند كه خط مشى سياست خارجى جمهورى آذربايجان به سمت غرب و ناتو است.در ادامه همين مسايل روسيه اوايل پاييز سال ۲۰۰۶ ميلادى قيمت گاز صادراتى خود به گرجستان را تا ۲۳۵ دلار بابت يك هزار متر مكعب افزايش داد و مسكو در عين حال به باكو اعلام كرد از سال ۲۰۰۷ ميلادى نرخ گاز صادراتى خود به اين كشور را نيز از ۱۱۰ دلار به ۲۳۵ دلار افزايش خواهد داد.برخى كارشناسان اين اقدامات روسيه را هشدار به جمهورى آذربايجان درباره صادرات گاز از اين كشور به سفارش غرب به گرجستان با قيمت ارزان ۱۲۰ دلار بابت هر يكهزار مترمكعب و همكارى باكو با تفليس تلقى كردند.بحث درباره اين موضوع به جايى رسيد كه باكو از خريدارى گاز طبيعى از روسيه خوددارى كرد و الهام على اف نيز براى اولين بار مسكو را به اعمال فشار به كشورهاى قفقاز متهم كرد.حتى جمهورى آذربايجان در مقابل اين اقدام روسيه صادرات نفت خام خود از طريق خط لوله نفتى باكو - نوروسيسك را كه سالانه ۲/۵ ميليون تن بود به بهانه جايگزين كردن گاز براى تامين نيازهاى داخلى متوقف كرد.برخى كارشناسان و نخبگان باكو موضع گيرى جديد رييس جمهورى آذربايجان را ناشى از عدم تجربه سياسى دانسته و تحويل گاز طبيعى به گرجستان به قيمت ارزان را مغاير با منافع كشور خود خواندند.آنها همچنين معتقدند كه باكو در رقابت و چالش بين غرب و روسيه براى تامين تسلط خود بر منطقه بايد تا اندازه اى بيطرف باشد و منافع ملى خود را دنبال كند.اگرچه مسكو پس از موضع گيرى اخير باكو در خصوص گرجستان واكنش رسمى از خود نشان نداد ولى كرملين دوباره با ارسال اسلحه به ارمنستان تلويحا به جمهورى آذربايجان اخطار داد كه همسايه شمالى اين كشور از اهرم هاى جدى براى اعمال فشار به اين كشور برخوردار است.گذشته از آن، روسيه مى تواند از اهرم ديگر يعنى اخراج بيش از دو ميليون آذرى از خاك خود جمهورى آذربايجان را با مشكلات فراوان اقتصادى ، سياسى و اجتماعى مواجه سازد.بر اساس اين نظريه ، در صورت ادامه اين سياست توسط باكو در جهت مقابله با منافع روسيه در منطقه ، كرملين از اهرم هاى سياسى و اقتصادى و نظامى عليه جمهورى آذربايجان بيشتر استفاده خواهد كرد.وجود پايگاههاى نظامى روسيه در ارمنستان و گسترش همكارى نظامى دو كشور مانع از تلاشهاى باكو براى حل عادلانه مناقشه قره باغ مى شود و گذشته از آن روسيه به عنوان يكى از اعضاى گروه ميانجى مينسك هنوز از نقش مهمى در اين زمينه برخوردار است.

سران ۱۴ كشور عضو جامعه اقتصادى جنوب آفريقا (سادك) در پايان نشست فوق العاده خود در تانزانيا كه در پشت درهاى بسته انجام شد، به تابو امبكى رييس جمهورى آفريقاى جنوبى ماموريت دادند، نقش ميانجى را بين دولت رابرت موگابه و مخالفان سياسى وى در زيمبابوه ايفاء كند.«جاكايا كيكوته» رييس جمهورى تانزانيا كه ميزبانى نشست فوق العاده سادك را بعهده داشت ابراز اطمينان كرد، همسايگان زيمبابوه از ظرفيتهاى لازم براى حل بحران جارى در اين كشور كه به تمايلات مداخله جويانه قدرتهاى غربى، به ويژه آمريكا و انگليس، دامن زده است، برخوردار هستند.منابع خبرى گزارش دادند، رهبران سادك در عين حال ضمن ابراز نگرانى از روند تحولات جارى در زيمبابوه، موگابه را بخاطر رد گفتگوهاى سياسى با رهبران «جنبش تغييرات دموكراتيك» MDC كه مهم ترين حزب سياسى مخالف زيمبابوه بشمار مى رود، مورد انتقاد قرار دادند.موگابه تاكنون از پذيرش هرگونه گفتگو با جنبش تغييرات دموكراتيك خوددارى كرده و «مورگان چوانگيرى» رهبر آن را به مزدورى براى قدرتهاى غربى متهم كرده است.«جورج چارمبا» سخنگوى موگابه پس از آنكه كشورش از حمايت رهبران سادك مطمئن شد، طى يادداشتى خطاب به رهبران غرب گفت: تا زمانى كه آنها به دخالت در امور داخلى زيمبابوه ادامه مى دهند، پاسخى جز «خودتان را دار بزنيد»، نخواهند شنيد.به گزارش ايرنا نشست فوق العاده سادك در واكنش به افزايش تنشها بين موافقان و مخالفان دولت موگابه كه در مواردى به درگيريهاى خيابانى بين دو طرف انجاميد، برگزار شد.اما «كيكوته» رييس جمهورى تانزانيا در واكنش به انتظارات غربيها گفت: اوضاع زيمبابوه هر قدر هم كه «پيچيده و سخت» باشد، قابل حل است، هرچند «توجه فورى» همسايگان اين كشور را مى طلبد.
موگابه ۸۳ ساله كه رهبرى زيمبابوه را از زمان استقلال اين كشور در سال ۱۹۸۰ ميلادى در دست دارد، همچنان از محبوبيت محسوسى در ميان مردم كشورهاى منطقه برخوردار است.هرچند بحران فزاينده اقتصادى كه در نتيجه تحريمهاى غرب به اوج خود رسيده است، اين انقلابى كار كشته آفريقايى را در موقعيت سختى قرار داده است.شرايط سخت اجتماعى كه با تورم شديد و بيكارى ۸۰ درصد همراه شده است، به مخالفتها در ميان اعضاى حزب حاكم «زانو پى اف» بر سر شيوه هاى مديريتى موگابه دامن زده است.پيش از اين، حزب حاكم «زانو پى اف» خواستار تعويق موعد برگزارى انتخابات رياست جمهورى به سال ۲۰۱۰ و برگزارى همزمان آن با انتخابات پارلمان زيمبابوه شده بود.سران «سادك» در پايان نشست خود در دارالسلام به تابو امبكى رييس جمهورى آفريقاى جنوبى ماموريت دادند، به تشويق گفتمان بين دولت و مخالفان زيمبابوه كمك كند و مانع از تشديد بحرانى شود كه مى تواند اثرات ويران كننده اى را بر امنيت و اقتصاد كشورهاى منطقه ايجاد كند.
گرچه دولت امبكى از ايفاى نقش رهبرى براى حل بحرانهاى منطقه اى استقبال مى كند، انتقادها از سياست خارجى وى در قبال مسايل زيمبابوه كه به «ديپلماسى آرام» شهرت يافته، رو به افزايش نهاده است.منتقدان سياست خارجى امبكى در آفريقاى جنوبى مى گويند رفتار وى در برابر موگابه مانع از پيشرفت دموكراسى گرديده و به تهديدى براى اقتصاد آفريقاى جنوبى كه اكنون ميزبان ميليونها زيمبابوه اى است، منجر شده است.«عزيز پحد» معاون وزير امور خارجه آفريقاى جنوبى در واكنش تندى به انتقادهاى غرب از سياست خارجى اين كشور در قبال زيمبابوه گفت: اگر دولتهاى غربى در زمان خود به مشاركت در ديپلماسى سازنده آفريقا مى پيوستند، زيمبابوه با شرايط بحرانى كنونى روبرو نمى شد.پحد افزود: انتقادهاى شديد غرب از سياستهاى موگابه سبب پيدايش اين نگرانى در زيمبابوه گرديده كه مخالفتهاى سياسى بر عليه دولت موگابه توسط قدرتهاى غربى هدايت و ساماندهى مى شود.وى تاكيد كرد، آفريقاى جنوبى به ديپلماسى آرام خود براى نزديك كردن ديدگاه موافقان و مخالفان موگابه و يافتن راه حل مسالمت آميز برون رفت از بحران كنونى ادامه خواهد داد.

در حالى كه مقامات واشنگتن مدعى هستند كه طرح استقرار سيستم هاى پدافند موشكى اين كشور در لهستان و چك با هدف حمايت از كشورهاى اروپايى در برابر حملات موشكى صورت مى گيرد اما بسيارى از مقامات اروپايى از جمله مسوولان آلمانى ضمن مخالفت جدى با اجراى اين طرح، نسبت به عواقب انجام آن نيز هشدار مى دهند.«كلاوديا روت » رييس حزب سبزهاى آلمان با انتقاد شديد از طرح سيستم پدافند موشكى آمريكا براى اروپاى شرقى گفت: اروپا نه مستعمره دولت «جرج بوش» رييس جمهورى آمريكا و نه صحنه چشم اندازهاى افزايش تسليحاتى است.روت افزود: امنيت در جهان از طريق افزايش روز افزون تسليحات ايجاد نمى شود.اين نماينده مجلس آلمان نسبت به «چرخه رو به رشد افزايش تسليحات در جهان» هشدار داد و گفت: «آنگلا مركل» صدراعظم آلمان بايد موضوع طرح سيستم پدافند موشكى آمريكا را در چارچوب رياست ادوارى اتحاديه اروپا و در اجلاس سران گروه هشت در ماه ژوئن مطرح كند.«كورت بك» رييس حزب سوسيال دمكرات آلمان نيز در يك كنگره سياست خارجى در بنياد فريدريش ابرت در برلين گفت: ما به موشك نياز نداريم بلكه بايد براى ايجاد اعتماد و از بين بردن جو بى اعتمادى تلاش بيشترى بعمل بياوريم.بك افزود: اين يك توهم است كه افزايش سلاح مى تواند باعث امنيت بيشتر شود .اين مقام آلمانى تاكيد كرد: ما بايد براى جلوگيرى از چرخه جديد رقابت هاى تسليحاتى بشدت تلاش كنيم اما طرح سيستم پدافند موشكى آمريكا نشان مى دهد كه ما در معرض چنين خطرى قرار داريم .بك اضافه كرد: اگر غرب بطور اعتمادآميزى بر عدم تكثير سلاح اتمى و كنترل تسليحاتى پايبند باشد تنها در اين صورت است مى توانند تحقق چنين خواسته هايى را از ديگران نيز مطالبه كند.بك همچنين از اروپايى ها خواست كه بطور مشترك با طرح سيستم پدافند موشكى آمريكا در اروپاى شرقى مخالفت كنند.از سوى ديگر هر چند كه «آنگلا مركل» صدراعظم آلمان بطور مستقيم با طرح اسقرار پدافند موشكى آمريكا در اروپاى شرقى مخالفت نكرد اما نسبت به تك روى و يكجانبه گرايى آمريكا در سياست دفاعى و طرح سيستم پدافند موشكى اين كشور در اروپاى شرقى هشدار داد.مركل در كنفرانس شركاى اقتصادى ماوراى بحار در برلين با تاكيد بر اينكه هيچكس از جمله آمريكا و اتحاديه اروپا نمى توانند به تنهايى بر چالش هاى جديد غلبه كنند گفت: ما بايست براى جلوگيرى از ايجاد شكاف و اختلاف نظر با اعتماد كامل در مورد همه مسايل مشترك صحبت كنيم.اين در حاليست كه «هنرى اوبرينگ» رييس پدافند موشكى آمريكا چند روز پيش براى متقاعد كردن مقامات آلمانى نسبت به ايجاد اين سيستم موشكى به برلين سفر كرد و با مقامات وزارتخانه هاى دفاع و خارجه اين كشور در اين خصوص گفتگو كرد.
اين ژنرال آمريكايى پس از ديدارهاى خود ابراز اميدوارى كرد «مذاكرات واشنگتن با لهستان و چك در سال جارى پايان يافته و از سال آينده (۲۰۰۸) ميلادى كار احداث اين سيستم موشكى در اين دو كشور آغاز شود» زيرا به اعتقاد وى «اين سيستم بايد در سال ۲۰۱۱ و ۲۰۱۲ قابل استفاده باشد».
آمريكا قصد دارد ۱۰ پايگاه سيستم پدافند موشكى در لهستان وپايگاههاى رادار در چك احداث كند.