پنتاگون كه در پى فشارهاى داخلى و خارجى در تدارك خارج كردن و يا حداقل كاهش نيروهاى خود از عراق است، با هدف حفظ حضور خود در خاورميانه و مناطق پيرامونى آن، از هم اكنون به فكر تمهيد پايگاه هاى جايگزين از جمله در آسياى مركزى افتاده است. به گزارش ايراس در همين راستا، اخيراً مجلس سناى قزاقستان دو يادداشت تفاهم بين آستانه و واشنگتن در خصوص حمايت قزاقستان از عمليات «آزادى سخت» در افغانستان كه توسط نيروهاى آمريكايى و ناتو در اين كشور در جريان است را به تصويب نهايى رسانده است. يكى از اين دو يادداشت تفاهم پيرامون استفاده نيروى هوايى نيروهاى ائتلاف در افغانستان از فرودگاه آلماآتى به عنوان فرودگاه رزرو در مواقع اضطرارى با هدف پشتيبانى از جنگ عليه تروريسم در افغانستان است. در واقع اين قرارداد مترتب بر استفاده نيروهاى ائتلاف حاضر در افغانستان شامل نيروهاى آمريكايى و ساير اعضاء ناتو براى استفاده از بخش نظامى فرودگاه آلماآتى، با كار ويژه اى است كه در سال ۲۰۰۱ و پس از آغاز حمله آمريكا به افغانستان براى پايگاه هاى نظامى آمريكا در «ماناس» قرقيزستان، «تِرمِز» ازبكستان و «دوشنبه» تاجيكستان تعريف شده بود. شايان ذكر است كه يادداشت تفاهمى با همين مضمون بين آمريكا با مقامات قزاقى به همين منظور (استفاده از فضا و فرودگاه هاى نظامى قزاقستان براى حمايت از عمليات در افغانستان) در سال ۲۰۰۱ امضاء شده بود، اما هرگز اجرايى نشد.
يادداشت تفاهم آستانه و قزاقستان داراى جنبه هاى اقتصادى نيز است. بر اساس مفاد اين يادداشت تفاهم، دولت قزاقستان در زمينه ناوبرى به هواپيماهاى آمريكايى نيز كمك خواهد داد و مقرر شده كه پنتاگون بابت اجاره و ساير مخارج مرتبط با استفاده از فرودگاه آلماآتى به دولت قزاقستان هزينه هايى را نيز پرداخت كند. تصويب اين يادداشت تفاهم از سوى مجلس سناى قزاقستان و توسعه همكارى هاى نظامى آستانه و واشنگتن از آن جهت كه قزاقستان در آسيايى مركزى و به عبارتى در جغرافيايى شوروى سابق از متحدان سنتى مسكو محسوب مى شود و با اين كشور مرزهاى طولانى دارد، حائز اهميت بسيار هم براى اين كشور، آسياى مركزى و روسيه است. در اين ميان اين اقدام به عبارتى غيرمتعارف آستانه بيش از همه به نگرانى هايى در مسكو دامن زده است. واقع امر آن است كه قزاقستان در حال توسعه تعاملات نظامى با آمريكا است كه طى چندماهه اخير تنش هاى زيادى را با روسيه داشته است و با توجه به جابجايى هاى قدرت آينده تعاملات بين اين دو كشور نيز آنچنان مشخص نيست. در همين بين مقامات مسكو با اشاره به تنش هاى موجود بين روسيه با آمريكا در خصوص استقرار بخشى از سپر موشكى آمريكا در اروپاى شرقى، اقدام آستانه به اجازه دادن به هواپيماهاى آمريكايى براى استفاده از فضاى اين كشور در نزديكى مرزهاى روسيه را اقدامى بى سابقه و غيرمتعارف مى دادند و معتقدند اين اقدام نياز به تعمق بيشتر از سوى مقامات آستانه را داشته و هوشيارى بيشتر مسكو را طلب مى كند. نكته ديگر حائز اهميت توسعه همكارى هاى نظامى آستانه - واشنگتن،  هم مرزى قزاقستان با چين است. با التفات به اينكه ساير پايگاه هاى آمريكا در آسياى مركزى در نزديكى مرزهاى افغانستان قرار دارد، اما هواپيماهاى آمريكايى به واسطه بُعد مسافت پايگاه آلماآتى با مرزهاى افغانستان، بايد براى رسيدن به اين مرزها بين ۲ تا ۳ ساعت در نزديكى مرزهاى چين به پرواز درآيند، كه اين امر نگرانى هايى را براى پكن ايجاد خواهد كرد. شايان توجه اينكه در سال ۲۰۰۱ مقامات پنتاگون با اعمال فشارهاى زياد از آستانه تقاضاى استفاده از دو فرودگاه نظامى اين كشور براى حمايت از جنگ عليه طالبان را ارائه كردند، كه جواب قزاقستان منفى بود. هم از اين رو برخى در مسكو بر اين مهم تأكيد مى كنند كه در شرايط حاضر كه خبرى از شرايط احساسى پس از حملات ۱۱ سپتامبر و فشارهاى آمريكا براى همكارى نيست، اقدام آستانه به تحكيم همكارى هاى نظامى با پنتاگون زير سؤال است. لازم به ذكر است كه با وجود اينكه تصويب يادداشت تفاهم همكارى هاى نظامى بين آستانه و واشنگتن در اين مقطع زمانى علنى شده و به تصويب رسيده، اما آگاهان امر در قزاقستان بر اين مهم تأكيد مى كنند كه همكارى هاى نظامى غير رسمى (در بخش) هوايى بين دو كشور، از چند سال پيش در سطح گسترده اى در جريان بوده و هواپيماهاى آمريكاى از جمله ميهمانان دائمى فرودگاه محلى قزاقستان بوده و از فضاى اين كشور نيز استفاده مى كرده اند. به اظهار اين عده پس از آنكه ازبكستان در سال ۲۰۰۵ از آمريكا خواست پايگاه نظامى «خان آباد» را تخليه كند، استفاده نيروهاى آمريكايى از پايگاه ها و فضاى قزاقستان به نحو فزاينده افزايش يافت. به هر تقدير به نظر مى رسد اين اقدام آمريكا در توسعه همكارى هاى نظامى خود با قزاقستان بيش از هرچيز مرتبط با بن بست نظامى در عراق باشد. به عبارتى با عنايت به اينكه آمريكا از هم اكنون در حال عملى كردن برخى تمهيدات براى خروج از عراق است و به همين منظور در نظر دارد شمار نيروهاى نظامى خود در افغانستان را تا ۲۰هزار نظامى افزايش دهد تلاش دارد با توسعه همكارى با كشورهاى پيرامونى به اقدام بايسته براى حمايت از اين نيروها از طريق ايجاد پايگاه هاى نظامى رزرو اقدام كند. لذا به نظر مى رسد اعلام عدم كفايت پايگاه  هوايى ماناس در قرقيزستان براى حمايت از عمليات نظامى در افغانستان، دست آويزى براى توجيه توسعه همكارى ها با آستانه باشد. با التفات به اينكه واشنگتن زير فشارهاى داخلى و بين المللى خود را مجبور به خارج كردن نظاميان خود از عراق مى بيند، از منظرى  كلان تر مى توان توسعه همكارى هاى نظامى آن با قزاقستان را به هدف راهبردى اين كشور در حفظ نيروهاى نظامى خود در منطقه خاورميانه و مناطق پيرامونى آن مرتبط دانست. مرور تحولات اخير نيز حكايت از آن دارد كه آمريكا علاوه بر قزاقستان در حال توسعه روابط نظامى با قرقيزستان و باز كردن مجدد باب روابط نظامى با ازبكستان است كه از سال ۲۰۰۵ و پس از خروج نظاميان از اين كشور از «خان آباد» به حال تعليق در آمده است.

هند و پاكستان از ده ها سال پيش بر طبل دشمنى كوبيده اند. دو قدرت اتمى در سال هاى اخير سياستى به نسبت ملايم تر در برابر هم داشتند كه اينك با حملات اخير بمبئى كه به مرگ نزديك ۲۰۰ نفر انجاميد بار ديگر به خطر افتاده است. به گزارش دويچه وله دو كشور همسايه  هند و پاكستان از زمان استقلال خود در سال ۱۹۴۷ تا كنون سه بار با هم جنگيده اند. در سال ۲۰۰۱ و پس از حملاتى به ساختمان پارلمان هند، چيزى نمانده بود كه دو كشور جنگ چهارم را آغاز كنند. اما تلاش هاى ديپلماتيك مؤثر افتاد و از آن زمان هند و پاكستان تلاش مى كنند مشكلاتى مانند تروريسم و اختلافات مرزى را از راه گفتگو و مسالمت حل كنند. حملات تروريستى در بمبئى بى ترديد به روابط دو كشور آسيب مى زند، و بى جهت نيست كه دولتمردان پاكستان به شدت نگران تيره شدن روابط هستند. شرايط داخلى هند بر وخامت اوضاع مى افزايد، زيرا سال آينده در هند انتخابات پارلمانى صورت مى گيرد، و مخالفان دولت سعى دارند حملات اخير را به بى كفايتى دولت در عرصه مبارزه با تروريسم نسبت دهند. از اين نظر دولت مانموهان سينگ زير فشار قرار گرفته است. حسن عسكرى كارشناس مسائل پاكستان عقيده دارد كه اين بحران مى تواند به روند آشتى دو ملت آسيب بزند: «در اين مرحله سران هند زير فشار شديدى قرار گرفته اند. اما اگر چنين وقايعى تكرار شود، روند آشتى به طور جدى به خطر مى افتد». به نظر شاه محمود قريشى وزير خارجه پاكستان، تشنج در روابط با هند جدى است اما او اميدوار است كه بحران خنثى شود. سران پاكستان قول داده اند كه به طور كامل با تحقيقات پليس هند همكارى كنند تا مسئوليت شركت در حملات از مقامات دولتى پاكستان دور شود. واقعيت اين است كه دولت هند هر نوع توطئه يا حمله اى را در كشور به مقامات پاكستان نسبت مى دهد، و اين نشانه سوء ظن شديد در روابط دو همسايه است. برخى از ناظران از جمله سجاد ناصر عقيده دارند كه روابط دو كشور از مدتى پيش مسموم بوده است. به گفته آقاى ناصر: «روند آشتى دو كشور از حدود يك سال پيش متوقف شده. در يك سال گذشته هيچ پيشرفتى در روابط دو كشور ديده نشده. اين ماجرا هم طبعا اوضاع را بدتر مى كند. تا وقتى عاملان حملات شناخته نشده و بى گناهى پاكستان به اثبات نرسد، همچنان با اين فضاى مسموم روبرو خواهيم بود». گروهى كه خود را «مجاهدين دِكن» مى نامد، مسئوليت حملات بمبئى را به عهده گرفته است. دِكن يك ناحيه عمدتا مسلمان نشين هند است. براساس بيانيه اى كه به روزنامه هاى هند درز كرده، تنها پيكارجوى بازداشت شده از عاملان مسلح حملات بمبئى تبعه پاكستان است. اين فرد به گروهى افراطى به نام «لشكر طيبه» تعلق دارد. گروه اسلامى طيبه در گذشته از سوى دستگاه هاى اطلاعاتى پاكستان حمايت مى شد و تنها با فشار آمريكا غيرقانونى شناخته شد. بى ترديد گروه هايى متعصب در پاكستان هستند كه از روند آشتى با هند به شدت ناراضى هستند و با تمام نيرو آن را تضعيف مى كنند.
صلح ناپايدار
از سوى ديگر سايت ديپلماسى ايران در تحليلى آورده است: اگر جنوب آسيا محل بسيار خطرناكى به حساب مى آمد، (با وجود پاكستان و افغانستان در اين منطقه) امروز ما با بحران جديدى رو به رو هستيم و آن تروريسم در هند است. اين مى تواند خبر بسيار بدى براى باراك اوباما، رئيس جمهور تازه انتخاب شده آمريكايى باشد. حملات تروريستى كه هفته گذشته در بمبئى درست زمانى اتفاق افتاد كه هند و پاكستان دو دشمن و كشور هسته اى جهان به سمت توسعه روابط خود گام برمى داشتند. تاكتيك  تروريست ها در بمبئى نشان مى دهد كه اين اتفاق توسط القاعده برنامه ريزى شده است. چنين مسأله اى هند را به شدت نگران كرده است چراكه تا به امروز خود را در برابر اسلامگرايان راديكال مصون مى دانست. اما در واقعيت، جمعيت مسلمانان هند شرايط را براى اجراى چنين عملياتى آماده مى دانستند و دليل اين درگيرى هاى كشمير و شرايط نه چندان خوشايند اقتصادى در هند بود. جمعيت مسلمانان هندى در مقايسه با ساير هندى ها از شرايط خوبى برخوردار نيستند. ميزان مسلمانان تحصيلكرده مسلمان در هند كمتر از ساير اديان است و معمولا مسلمانان در اين كشور از شرايط شغلى و درآمد پايين تر بهره مى برند. طبق آمار مسلمانان هندى بيش از سايرين در معرض خشونت در اين كشور قرار مى گيرند. بيش از ۲ هزار مسلمان هندى در منطقه گوجرات در هند در سال ۲۰۰۲ به قتل رسيدند كه عاملان اين حادثه هرگز در دادگاه مورد محاكمه قرار نگرفتند. اين كشتار از آن سبب بود كه اعلام شده بود يك مسلمان يك فعال هندى را به قتل رسانده بود. اكنون خطرهايى هندوستان را تهديد مى كند كه اين خطرها را مى توان اين گونه دسته بندى كرد: افزايش تنش هاى فرقه اى و تلافى جويانه در هندوستان. در حال حاضر، حملات بمبئى مسلمانان را در جامعه از سايرين جدا كرده است. اگر هندوستان رد پاى پاكستانى ها را در بدنه اين عمليات پيدا كند، حركت پوياى دو همسايه براى رسيدن به آشتى به پايان خود مى رسد و مسلما منطقه با يك جنگ جديد روبه رو خواهد شد. در اينجا بايد به اين نكته نيز اشاره كرد كه چنين روابطى بين هند و پاكستان در واقع كابوسى براى واشنگتن به حساب مى آمد، چراكه هدف اصلى سياست خارجى آمريكا در پاكستان طى چند سال اخير اين بوده است كه اين كشور تمام نيروى اطلاعاتى و نظامى خود را براى قبيله هاى منطقه اى هزينه كند، جايى كه احتمال مى رود بن لادن در آنجا حضور دارد و اكنون زمان آن نيست كه پاكستان بخواهد با مسائلى مانند هند و كشمير دست و پنجه نرم كند. در حملات تروريستى پيشين، هند معمولا همسايه مسلمان خود را مقصر اصلى مى دانست. در اين حملات نيز موهان سينگ، نخست وزير هند اعلام كرد كه مسلما نيروهاى خارجى در اين حادثه حضور داشته  اند و اين حوادث توسط گروهى برنامه ريزى شده بود كه اساس آن در خارج از هند است. وى به سرعت اضافه كرد كه اگر ثابت شود كه اين حملات به كشور همسايه مرتبط است، كشور همسايه بايد هزينه هاى آن را بپردازد. با توجه به منابع خبرى در داخل هند، آژانس امنيتى هند بر اين باور است كه حملات بمبئى توسط يك گروه نظامى مسلمان در خارج از پاكستان برنامه ريزى شده است. با توجه به گفته هاى بروس ريدل، مشاور اوباما در امور جنوب آسيا، القاعده در سال هاى ۱۹۸۰ با سازمان هاى اطلاعاتى پاكستان كار مى كرد تا اين گروه نظامى را به عنوان يك گروه جهادى براى مقابله با هند سر مسأله كشمير به وجود آورد. در چنين شرايطى متهم اصلى اين حوادث در چشم واشنگتن و دهلى نو سازمان اطلاعاتى پاكستان است. اگر چنين مسأله اى براى هند و پاكستان ثابت شود براى واشنگتن بسيار دشوار خواهد بود كه بتواند جلوى اقدامات تلافى جويانه هند در مقابل پاكستان را بگيرد. چند روز پيش از حملات بمبئى، آصف على زردارى، پيشنهاد عدم استفاده از سلاح هاى هسته اى را داده بود. وى همچنين در ادامه سخنرانى خود اعلام كرده بود كه جنوب آسيا بايد منطقه اى عارى از سلاح هاى هسته اى باشد. هرچند اين پيشنهادها كاملاً قابل ستايش است اما زردارى بايد حمايت كامل آژانس هاى امنيتى پاكستان را نيز به همراه داشته باشد. تراژدى هفته گذشته نشان داد كه صلح تمام عيار بين هند و پاكستان به زودى امكان پذير نخواهد بود.