مرور تحولات ماه ها و سالهاى اخير مويد فزونى يافتن تنش در روابط آمريكا و روسيه است. اختلاف نظر ميان مسكو و واشنگتن بر سر توسعه پيمان نظامى ناتو به شرق، استقرار بخشى از سپر موشكى آمريكا در اروپا شرقى و شيوه برخورد روسيه با كشورهاى همجوار خود از بن مايه هاى اصلى پيچيدگى تنش در روابط ميان اين دو كشور است. اما چگونگى و سمت و سوى روابط آمريكا و روسيه در دوره باراك اوباما كه ۲۰ ژانويه ۲۰۰۹ رسماً قدرت را به دست گرفت و اينكه آيا واشنگتن و مسكو در كتاب روابط آتى خود همان صفحات تنش تاريخى را ورق مى زنند يا اينكه صفحه اى تازه از همكارى را مى گشايند؟ سئوالاتى است كه طى روزهاى اخير به ذهن بسيارى از تحليلگران و كارشناسان متبادر شده است.
روسيه و اوباما
به گزارش ايراس يك روز پس از انتخابات رياست جمهورى آمريكا، وقتى رهبران جهان براى سبقت در عرض تبريك به باراك اوباما به واسطه پيروزى اش تلاش داشتند، ديميترى مدودف، رئيس جمهورى روسيه در سخنرانى سالانه اش در مجمع فدرال يادى از اوباما نكرد و حتى پيروزى در انتخابات رياست جمهورى آمريكا را به او تبريك نگفت، در مقابل بر اين نكته تأكيد كرد كه مسكو به خاطر خنثى كردن نقشه استقرار سپر ضد موشكى آمريكا موشك هاى كوتاه برد «اسكندر» خود را در كالينينگراد كه با كشورهاى عضو ناتو هم مرز است مستقر خواهد كرد. چنين به نظر مى رسد كه روسيه با اين رفتار در پى آن است كه از باراك اوباما درس پس بگيرد و چنان كه برمى آيد روسيه مى خواهد سردى به وجود آمده ميان اين كشور و آمريكا را در دوره اوباما همچنان ادامه و حتى توسعه دهد. اما در برخى تحليل ها ضمن اشاره به انتصاب هيلارى كلينتون به عنوان وزير امور خارجه، بر اين نكته تأكيد مى شود كه هر دو طرف مايل به آب كردن يخ جنگ سرد جديد هستند. يكى از دلايلى كه در اين رابطه به آن اشاره مى شود، تأثيرات منفى بحران اقتصاد جهانى بر واشنگتن و مسكو است كه هر دوى آنها را در عرصه بين الملل به اتخاذ رويكردهاى محافظه كارانه و احتياطى مجبور كرده است. در شرايط كنونى روسيه بايد بر اهداف عملى تر تمركز كرده، بر چند سمت اساسى تمركز كند و عين اين حالت براى مواجهه با رفتارهاى باراك اوباما نيز خود را آماده كند. روسيه به تكرار مخالفت خود با برنامه استقرار بخشى از سپر ضد موشكى آمريكا در لهستان و جمهورى چك و تلاش هاى واشنگتن براى الحاق اوكراين و گرجستان به پيمان آتلانتيك شمالى (ناتو) ابراز داشته است. آمريكا نيز به نوبه خود روسيه را هم به واسطه روند كند آن در توسعه دموكراسى و آزادى هاى شهروندى و هم به خاطر استفاده آن از انرژى به عنوان اهرم فشار سياسى در مناسبات خود با كشور هاى همجوار و اروپايى مورد انتقاد قرار داده است. اما، با همه اين اختلاف نظر ها، چند مسأله مهم در روابط مسكو و واشنگتن طرفين را به تعامل و تلاش براى يافتن راهكارهاى همكارى مجبور مى كند. آمريكا به همكارى بيشتر مسكو در امر فشار بر ايران به ويژه پرونده هسته اى آن و همچنين عمليات نظاميان ناتو در افغانستان نياز جدى دارد. از سوى ديگر روسيه نيز خواستار توسعه روابط با در تمام حوزه هاى امنيتى و اقتصادى است و در جهت توسعه خود اين امر را ضرورى مى داند. بسيارى در روسيه دقيقاً  نمى دانند كه از اوباما چه مى توان انتظار داشت: به اظهار آنها چگونگى رفتار اوباما هنوز مشخص نيست و در اين خصوص در روسيه درك معينى وجود ندارد. موضع گيرى هاى احتياط آميز اوباما نيز مزيدى بر ابهام ها در روسيه در خصوص نحوه رفتار آتى دولت وى با اين كشور بوده است؟ البته باراك اوباما در فرآگرد طولانى مدت مبارزات انتخاباتى به برخى الويت هاى سياسى خود را در قبال روسيه اشاره كرده است. اوباما تأكيد كرده كه راه همكارى با دولت روسيه و دوستى با مردم آن كشور را خواهد جست، ولى همزمان از عزم اوكراين و گرجستان جهت عضويت در پيمان ناتو و همزمان برنامه استقرار بخشى از سپر موشكى آمريكا در اروپاى شرقى را دنبال خواهد كرد كه البته براى مسكو خوش نيست. در عين حال اوباما كاهش و منع تكثير تسليحات هسته اى را هم براى آمريكا و هم روسيه حائز منفعت مى داند كه به اعتقاد او مسكو از اين طرح استقبال خواهد كرد. به اعتقاد تحليلگران غربى؛ طرح گفتگو در موضوع نظارت بر تسليحات اتمى كه رهبرى وقت آمريكا رونالد ريگان هم در دهه ۸۰ و در مناسبات با رهبرى وقت شوروى ميخائيل گورباچف آن را بصورت موفقيت آميزى به كار برده بود، در مرحله كنونى بى فايده نخواهد بود. يك عامل مهم و تأثيرگذار در روابط روسيه و آمريكا در طول تاريخ روابط دو كشور، ايجاد روابط خوب شخصى ميان رهبران اين كشورها بوده است. از اين دست روابط مى توان به مواردى از جمله؛
- اهداء ماشين «لينكلن» به لئونيد برژنف از سوى ريچارد نيكسون
- روابط نزديك گورباچف با ريگان و بوش پدر
- يلتسين با كلينتون
- روابط نزديك اوليه جورج بوش پسر با پوتين و اين اظهارنظر او كه در چشمان پوتين صميميت را ديده است. اما « ديويد ساتير» محقق ارشد پژوهشگاه آمريكايى «هودزان» و از منتقدان سرسخت نظام كنونى حاكم در روسيه، به باراك اوباما هشدار داده كه رهبر روسيه را به عنوان دوست خطاب نكند به اين واسطه كه به عقيده او مواردى كه از دوستى شخصى رهبران روسيه و آمريكا سود عملى تحصيل شده، اندك بوده است. به اعتقاد او؛ «روس ها دوست دارند در ذهن رهبران غربى اين تصوراتى را ايجاد كنند در فرايند روابط خوب شخصى نبايد اين روابط را به خطر ندازند. در نتيجه روسها براى بازى و سوءاستفاده به اين امر مبادرت مى كنند. اين مسأله به سود ما نيست و نبايد فكر كنيم كه اين بازى اين بار حائز منفعت است». شايان ذكر است كه مقوم و منبع اصلى قدرت طلبى روسيه طى سالهاى اخير كه به اين كشور در مناسباتش با غرب جرأت مى بخشيد، ريزش قابل ملاحظه پترودلارهايى بود كه از قيمت بالاى نفت در بازارهاى جهانى نصيب اين كشور مى شد. اما در شرايط كنونى كه بهاء جهانى نفت كاهش يافته و بحران جهانى اقتصادى نيز گريبان روسيه سخت فشرده است، به نظر نمى رسد در آينده مسكو بتواند با همان جرأت و بلندپروازى هاى قبل در صحنه تعامل با كشورهاى غربى به ويژه آمريكا حاضر شود. با اين ملاحظه، احتمال مسامحه و وارد شدن روسيه از در صلح با اوباما دور از انتظار نيست.

جنگ  ارتش سريلانكا با ببرهاى تاميل (LTTE)، جان هزاران غير نظامى را به خطر انداخته و كشته شدن صدها تن را در پى داشته است. اين در حالى است كه احزاب درگير همچنان گناه قربانى شدن غير نظاميان را به گردن يكديگر مى اندازند. به گزارش ايسنا، پايگاه اينترنتى تاگس شائو آلمان در گزارشى در اين زمينه آورده است: نگرانى پيرامون وضعيت غيرنظاميان در مناطق جنگى سريلانكا موضوعى است كه محور مذاكرات دولت سريلانكا با مسئولان دولتى برخى كشورها شده است. بان كى مون دبيركل سازمان ملل بارها از احزاب درگير درخواست كرده حفاظت از جان غير نظاميان را جزو اولويت هاى خود قرار دهند. طبق گزارش تاگس شائو، ارتش سريلانكا همچنان در حال پيشروى به مناطق تحت كنترل ببرهاى تاميل است كه اين امر به خطر افتادن بيشتر جان غير نظاميان را به دنبال دارد. سازمان هاى حقوق بشرى نيز با انتقاد از ببرهاى تاميل آنها را متهم به استفاده از غير نظاميان به عنوان سپر دفاعى نموده اند. طبق گزارش سازمان هاى حقوق بشرى، شورشيان غير نظاميان را مجبور به جنگيدن به نفع خود مى كنند. تاگس شائو در ادامه اين گزارش آورده است:  با آنكه دولت سريلانكا مناطقى با عنوان مناطق امن ايجاد كرده است، اما طبق گزارش هاى پايگاه اينترنتى تاميل نت، نيروهاى امنيتى براى مبارزه با ببرهاى تاميل مناطق مملو از غير نظاميان را هدف شليك هاى خود قرار مى دهند. اين در حالى است كه وزارت دفاع سريلانكا به شدت اين انتقاد را رد كرده است. وزير دفاع اين كشور دراين زمينه گفته كه از زمان شروع اين عمليات، هدف ما جلوگيرى از قربانى شدن غير نظاميان بوده است. در بخش ديگرى از اين گزارش مى خوانيم: طبق گزارش هاى سازمان هاى حقوق بشرى، طى دو سال گذشته در پى درگيرى هاى شورشيان و نيروهاى دولتى سريلانكا، ۱۵ هزار غير نظامى كشته شدند. يكى از كارمندان سازمان ملل نيز تصديق كرد كه ارتش سريلانكا بسيار تلاش مى كند از كشته شدن غير نظاميان جلوگيرى كند اما با وجود اين ديگر منطقه امنى در سريلانكا وجود ندارد. با آنكه سازمان ملل طى هفته هاى اخير توانسته است دارو و مواد غذايى به اين منطقه ارسال كند، اما به دليل درگيرى هاى شديد اخير، عمليات امداد و پشتيبانى سازمان ملل امكان پذير نيست. در قسمت پايانى اين گزارش آمده است: زمان دقيق پايان درگيرى هاى شورشيان و نيروهاى دولتى نامشخص است. در جنگل هاى اطراف شهر مولايتيوو تاسيسات مهم نظامى شورشيان وجود دارد و طبق گزارش هاى دولتى به سختى قابل حدس است كه چه تعداد نيروهاى شورشى در اين منطقه حضور دارند. اما شواهد حاكى از آن است كه ببرهاى تاميل بيش از اين قادر به مقاومت در برابر ارتش نيستند. وزير دفاع سريلانكا از رئيس شورشيان درخواست كرده است كه تسليم شود و اين اقدام را تنها اقدام درستى خوانده است كه ببرهاى تاميل بايد آن را انجام دهند. از زمان شروع حملات دولت عليه شورشيان در سال ۲۰۰۶ طبق گزارش ارتش حدود ۱۲ هزار تن از نيروهاى تاميل و حداقل سه هزار و ۵۰۰ سرباز كشته شده اند.

همان طور كه مخالفين پيش از شروع سال جديد ميلادى وعده داده بودند، در اعتراض به ناكارآمدى هاى ساكاشويلى در حال تشديد فشارهاى خود بر وى براى مجبور كردن او به استعفاء هستند. به گزارش ايراس تشديد آشفتگى ها در عرصه هاى داخلى و خارجى گرجستان، كه به زعم بسيارى اشتباهات مكرر و ناكارآمدى هاى ساكاشويلى علت و مزيدى مهم در شكل گيرى و استمرار اين نابسامانى ها بوده، اسباب انتقادها و نارضايتى هاى داخلى را عليه او و دولتش فراهم آورده است. در عرصه داخلى، مخالفين ساكاشويلى رويكرد انعطاف ناپذير او به مخالفين و رويه هاى خودمدارانه او در تصميم سازى ها از جمله تغييرات مكرر و گسترده در شاكله دولت را سبب ساز مشكلات داخلى اخير مى دانند كه باعث آن شده كه حتى نزديك ترين افراد به وى از جمله نينا بورجانادزه، رئيس مجلس سابق كه از وى، ساكاشويلى و ژوانيا به عنوان مثلث انقلاب گل رز نام برده مى شد، نيز وى را مورد انتقاد قرار داده و به صف مخالفين بپيوندند. در عرصه خارجى نيز مخالفين اشتباهات ساكاشويلى و عدم درك صحيح وى از اوضاع منطقه اى و بين المللى به ويژه ورود وى به جنگ پنج روزه اوت در اوستياى جنوبى را مويدى متين بر ناكارآمدى سياست خارجى او مى دانند كه نه تنها دستاوردى نداشته، بلكه خسارات جبران ناپذيرى را نيز بر كشور تحميل كرده است. مجموعه اين عوامل اسبابى شده تا گروه هاى مختلف مخالف داخلى در عزم خود براى كنارگذاشتن ساكاشويلى از قدرت جزم تر شوند. هرچند آغاز مخالفت برخى گروه هاى داخلى با دولت و شخص ساكاشويلى به مدت ها پيش و به ويژه پس از سركوب خشونت بار تظاهرات نوامبر ۲۰۰۷ (و حتى پيش از آن) باز مى گردد، اما روند تحولات چند ماهه اخير و كژكارآمدى هاى دولت ساكاشويلى در عرصه هاى داخلى و خارجى سبب شده تا برخى گروه هاى ديگر از جمله همراهان سابق وى نيز در صف مخالفين قرار گيرند. هرچند مخالفين در ماه هاى انتهايى سال ۲۰۰۸ در مقاطعى به تشديد مخالفت و حتى برگزارى اجتماعات اعتراضى مردم مبادرت كردند، اما همان طور كه وعده داده بودند كه از ابتداى سال جديد ميلادى دامنه اعتراضات خود را گسترده خواهند كرد، درصدد عملياتى كردن اين مقصود برآمده اند. در همين راستا اخيراً مخالفين بيانيه مشتركى را عليه ساكاشويلى منتشر كرده و طى آن سه درخواست مهم؛ استعفاء ساكاشويلى، برگزارى انتخابات زودهنگام رياست جمهورى و انتخابات پارلمانى و تمهيد شرايط لازم براى عملياتى شدن اين درخواست ها را مطرح كرده اند. بر اساس شواهد موجود در جمع مخالفين بيش از همه سالومه زورابيش ويلى فعال بوده، مسئوليت هماهنگى احزاب را طى هفته هاى اخير به عهده داشته و تنظيم بيانيه را نيز وى به عهده داشته است. به اظهار او بيشتر گروه هاى مخالف دولت اين بيانيه را امضاء كرده، اما برخى از احزاب از امضاء آن سر باز زده اند كه به تأكيد او همچنان مجال براى ورود آنها به اين بيانيه و امضاء آن فراهم است. برخى گروه ها و سياست مداران و احزاب كه سابق بر اين بر همراهى همه جانبه با مخالفين و ضرورت اتخاذ موضعى واحد تأكيد مى كردند، با توصيف درخواست هاى عنوان شده به عنوان اقدامات راديكال، از الحاق به آن استنكاف نموده اند كه ايراكلى آلاسانيا، سفير سابق گرجستان در سازمان ملل كه از وى به عنوان يكى از اصلى ترين نامزدهاى انتخابات آتى رياست جمهورى ياد مى شود و همچنين زوراب ناگااى ديلى، معاون سابق نخست وزير از اين جمله اند. همان طور كه اشاره شده تشكيك مخالفين در منطق اقدام ساكاشويلى به جنگ ماه اوت با اوستياى جنوبى و به تبع آن با روسيه از مهم ترين علت آنها از ساكاشويلى به استعفاء است. به اعتقاد آنها آغاز جنگ اوت و در پى آن ورود به تقابل نظامى ناخواسته با روسيه، نه تنها دستاورد خاصى نداشته، بلكه منابع و فرصت هاى زيادى را هدر داده و به واگرايى دو جمهورى اوستيا و آبخازياى جنوبى از تفليس شكل رسمى ترى داده است. هرچند طى روزهاى اخير فرار يك نظامى روس به گرجستان، تقاضاى پناهندگى او از اين كشور و اعترافات وى مبنى بر اينكه ارتش روسيه از ژوئيه در تدارك جنگ عليه گرجستان بوده، به محمل و دست آويزى براى بهره بردارى سياسى ساكاشويلى تبديل شده تا از اين طريق به اثبات حقانيت خود به اينكه روسيه از مدت ها پيش در تدارك جنگ بوده و به تحريكات و زمينه سازى آن اقدام مى كرده، اقدام كند، اما مخالفين در اصل مطلب، كه اين جنگ نشانى از ناكارآمدى ساكاشويلى است اصرار دارند و هم از اين رو بر استعفاء او تأكيد مى كنند. شايان ذكر است كه وزارت دفاع روسيه در باب اين نظامى و اعترافات او، بر تطميع وى تأكيد دارد و اعلام كرده كه تمام تلاش خود براى بازگرداندن او به روسيه را به كار خواهد گرفت. به هر تقدير با التفات به آشفتگى هاى موجود در عرصه هاى داخلى و خارجى گرجستان به ويژه عدم تمايل كشورهاى غربى از جمله آمريكا به استمرار حمايت خود از ساكاشويلى و عزم جزم مخالفين در گسترش اعتراضات خود به دولت وى، به نظر مى رسد ساكاشويلى طى هفته ها و ماه هاى آتى با مشكلات و فشارهاى بيشترى مواجه باشد و از اين رو احتمال تغييرات در عرصه سياسى گرجستان دور از انتظار نيست.