طى ماه هاى اخير سازمان پيمان امنيت جمعى به رهبرى روسيه تلاش هاى خود براى به عهده  گرفتن نقشى فعال تر در ترتيبات امنيتى آسياى مركزى را افزون كرده كه از اين جمله مى توان به نهايى شدن سند ايجاد نيروهاى واكنش سريع در شاكله اين سازمان اشاره كرد. در همين راستا نيز بر اساس برنامه ريزى هاى انجام شده مانورى از سوى اين پيمان در اواخر تابستان برگزار خواهد شد. با اين وجود، عدم حضور لوكاشنكو در نشست اخير سران سازمان پيمان امنيت جمعى و ناسازگارى هاى تاشكند با اين پيمان از جمله چالش هايى است كه تحقق اين برنامه ها را در هاله اى از ابهام فرو برده است. به تأكيد تحليلگران هرچند بلاروس دير يا زود به مدار روسيه باز خواهد گشت، اما امكان همگرايى همه جانبه ازبكستان با برنامه هاى آتى پيمان امنيت جمعى محل ترديد است و احتمالاً اين سازمان در آينده به همين دليل براى تحقق برنامه هاى خود با مشكلات زيادى مواجه خواهد بود. به گزارش ايراس با عنايت به ابهام در آينده پايگاه هوايى ماناس و تصميم بيشكك به مسدود كردن اين پايگاه، مقامات پنتاگون به رغم اينكه همچنان اميدهايى براى تجديدنظر در اين تصميم وجود دارد، تلاش براى يافتن جايگزين هايى به جاى اين پايگاه از جمله در تاجيكستان، ازبكستان و تركمنستان در دستور قرار داده و با مقامات اين كشورهاى به توافقات اوليه نيز دست يافتند. آنچه در اين تحولات پرواضح بود است اين است كه تصميم قرقيزستان به تعطيلى پايگاه هوايى ماناس با دخالت هاى مستقيم و غيرمستقيم روسيه انجام شده و لذا تصميم به تجديدنظر آن نيز بايد با رضايت ضمنى مسكو انجام شود كه در شرايط حاضر ظاهراً مسكو تمايلى به تحقق چنين امرى ندارد. به نظر مى رسد روس ها مايل به آنند تا به اعمال فشار به آمريكا در افغانستان از طريق اين گونه اقدامات، از واشنگتن در ساير حوزه ها و زمينه ها به ويژه در موضوع سپر موشكى مبادرت به امتيازگيرى نمايند. از سوى ديگر، روسيه طى ماه هاى تلاش  خود براى ايجاد پويايى در فعاليت سازمان پيمان امنيت جمعى را مضاعف كرده و در همين راستا، وزارت خارجه روسيه اخيراً با انتشار بيانيه اى تأكيد كرده كه تصميم سازمان پيمان امنيت جمعى مبنى بر ايجاد نيروهاى واكنش سريع كه در نشست اخير سران اين سازمان در روسيه در ۱۴ ژوئن اتخاذ شد را تا پايان تابستان عملياتى خواهد كرد. با اين وجود، بروز برخى تحولات از جمله عدم حضور الكساندر لوكاشنكو و رفتارهاى واگرايانه ازبكستان و ايراد برخى شروط از سوى اين كشور براى ايجاد اين نيروها دو مانع در اجراى اين تصميم محسوب مى شود. در همين رابطه، آندره نسترن كو، سخنگوى وزارت خارجه روسيه با انتقاد ضمنى از چالش هاى وارده از سوى مينسك و تاشكند بر سر اجرايى شدن تصميمات سازمان پيمان امنيت جمعى، تأكيد كرد كه اين سازمان محلى براى اقدامات و تصميمات جمعى است و نبايد كشورها در پى حل مشكلات دوجانبه اقتصادى خود در اين نهاد باشند. اين اظهارنظر واكنشى است به ابراز ناراحتى هاى اخير منيسك از مسكو به خاطر ممنوعيت صدور برخى كالاهاى لبنى از سوى بلاروس به روسيه كه در نتيجه همين تنش، لوكاشنكو از حضور در نشست اخير سران سازمان پيمان امنيت جمعى امتناع كرد. با اين وجود، منابع خبرى و تحليلى تأكيد دارند كه مقامات مينسك به واسطه وابستگى ها ساختارى به روسيه دير يا زود موافقت خود را با اين تصميم سازمان پيمان امنيت جمعى مبنى بر تشكيل نيروهاى واكنش سريع اعلام كرده، در آينده نزديك موافقتنامه مربوط به آن را نيز امضاء خواهند كرد و رياست دوره اى اين سازمان را كه هم اكنون در اختيار روسيه است را نيز به عهده خواهد گرفت. با اين ملاحظه، كارشناسان تأكيد مى كنند كه اين بيانيه وزارت امور خارجه روسيه تلاشى از سوى روسيه براى تحرك بخشيدن و مجاب كردن اعضاء آن براى متابعت به تصميمات آن و عدم لحاظ روابط دوجانبه در اجرايى كردن تصميمات آن است كه در نهايت افزايش وزن روسيه در مهندسى ترتيبات امنيتى آسياى مركزى را در نظر دارد. از سوى ديگر، اين بيانيه تلاشى است براى تضمين انجام برنامه ريزى هاى انجام شده از جمله برگزارى مانورى از سوى نيروهاى واكنش سريع در اواخر تابستان مانور كه به نظر مى رسد در صورت عدم ارتفاع مشكلات موجود تحقق اين برنامه ريزى ها با مشكلات مواجه خواهد شد. با وجود اين مشكلات، مقامات روسيه درخصوص اين كه تا پيش از برگزارى اين مانور، بلاروس موافقتنامه تشكيل نيروهاى واكنش سريع را تأييد كرده و و نيروهاى نظامى خود را به مانور اين نيروها گسيل خواهد داشت،  ترديدى ندارند. اما در اين ميان آنچه اسباب نگرانى كرملين را فرآهم آورده، نا هم سازى هاى ازبكستان است كه به ويژه طى ماه ها اخير نمود بيشترى يافته و تأييد نهايى ايجاد نيروهاى واكنش سريع سازمان پيمان امنيت جمعى را نيز با چالش مواجه كرده است. اين در حالى است كه ازبكستان به واسطه مواجهه با مشكلات امنيتى و تهديدهاى متصاعد از افغانستان و نگرانى از احتمال سرايت خطرات بيشتر از اين ناحيه يكى از اعضاء فعال در تدوين موافقتنامه تشكيل نيروهاى واكنش سريع سازمان پيمان امنيت جمعى بوده و بر شكل گيرى هرچه سريع تر اين نيروها تأكيد دارد. با اين وجود، بيشكك شروطى را پيرامون تشكيل اين نيروها وارد كرده كه به اعتقاد مقامات روس۱۲۳۴ به مانع تراشى بيشتر شباهت دارد. از جمله مقامات ازبك تأكيد دارند كه تصميم گيرى در خصوص تشكيل نيروهاى واكنش سريع بايد اولاً بر اساس اجماع تمام اعضاء و نه تصميم سازى بر اساس اكثريت صورت گيرد، دوم اينكه اين نيروها نبايد عليه هيچ دولت خارجى سمت گيرى داشته باشند، سوم اينكه نبايد تشكيل اين نيروها با قوانين داخلى اين كشور مغايرت داشته باشد، چهارم اينكه بايد در موافقتنامه تشكيل اين نيروهاى تصريح شود كه كشورهاى عضو آن هيچ گاه در تنش هاى احتمالى بين  دولت هاى عضو مداخله نخواهند كرد و نهايتاً اينكه تشكيل عملى اين نيروها بر خلاف آنچه مد نظر مسكو است (تا اواخر تابستان)، نبايد پس از امضاء، بلكه پس از تأييد تمام كشورهاى عضو عملى شود. از منظر برخى كارشناسان، ايراد اين پيشنهادات و تأكيد بر ضرورت التفات به آنها نشانه اى از رويكرد واگرايانه و اشكال تراشانه تاشكند به روندهاى هم گرايانه در حوزه شوروى سابق است كه نمودهاى آن پيش از اين نيز از جمله در خصوص جامعه اقتصادى يورآسيا تجربه شده است. لذا، به اعتقاد آنها مقامات بيشكك در رويكرد منطقه اى خود اصلاً مايل به محدود كردن خود در قواعد و چارچوب هاى سازمان هاى منطقه اى نيستند و صورت عدم موافقت با برنامه هاى اين سازمان ها تمايل به آزادى  عمل دارند و ابراز اين قيدهاى متعدد شرط بر سر تشكيل نيروهاى واكنش سريع سازمان پيمان امنيت جمعى نيز بخشى از اين رويكرد است. از سوى ديگر، به تأكيد تحليلگران اين رفتارهاى تاشكند گواه آن است كه اين كشور مشكلات آمريكا در افغانستان و مسدود شدن پايگاه آن در ماناس را فرصت مغتنمى براى احياء همكارى با اين كشور مى داند، اما با التفات به ضرورت حفظ بخشى از روابط با روسيه تلاش دارد تا با كاربست سياست چندبردارى در حوزه خارجى خود رضايت و همكارى هر دو طرف روسيه و آمريكا را همزمان جلب كند. شايان ذكر است كه در سال ۲۰۰۱ بر اساس تصميم مقامات ازبكى آمريكا اجازه احداث پايگاه نظامى در خان آباد اين كشور را دريافت كرد، اما در سال ۲۰۰۵ در پى تصميم همين بيشكك مجبور به تعطيلى اين پايگاه شد. اما پس از گذشت بيش از سه سال ركود در روابط ازبكستان با غرب، اين روابط در حال احياء است و به نظر مى رسد تصميمات اخير تاشكند به تضعيف روابط خود با روسيه و نهادهاى منطقه اى «سى آى اس» معطوف به همين مسأله يعنى تلطيف روابط ازبكستان با غرب و تلاش آن براى توسعه اين روابط است. جرقه گشايش مجدد روابط تاشكند- واشنگتن نيز در طى ماه هاى اخير و با درخواست آمريكا از ازبكستان براى كمك  به ترانزيت ملزومات ناتو از خاك اين كشور به افغانستان زده شد. اين مسأله كه با توجه به تصميم قرقيزستان به مسدود شدن پايگاه آمريكا در ماناس تشديد شده بود، با موافقت تاشكند براى در اختيار گذاشتن فرودگاه «نوايى» به نيروهاى آمريكايى همراه و آغازى براى گسترش همكارى ها شد. از منظر تحليلگران، پيشنهاد اسلام كريم وف در نشست اخير سران سازمان شانگهاى در اكاترين بورگ مبنى بر ضرورت ساختاربندى مجدد نيروهاى بين المللى در افغانستان، شكل گيرى سامان جديد نيروهاى بين المللى در اين كشور در قالب «۳ + ۶» متشكل از شش كشور همسايه افغانستان، به علاوه روسيه، آمريكا و ناتو، نشان دهنده تمايل ازبكستان به بازى با همه جوانب و همه اطراف است.

«سازمان همكارى شانگهاى »، كه با ابتكار چين و روسيه تاسيس شده است، در مقايسه با ديگر نهادهاى منطقه اى ظاهرا از كارايى نسبتا بالايى برخوردار است. اما با نگاهى عميق به عملكرد اين سازمان، نقاط ضعف آن بيشتر برملا مى شود. عدم وجودبرنامه مشخص فعاليت ها از جمله ناتوانى هاى «سازمان همكارى شانگهاى » در نيل به اهداف خويش بوده است، كه تا اين زمان بيشتر به نفع چين تمام شده است. هرچند اين سازمان به منظور تقويت همگرايى در منطقه و حل و فصل مسائل موجود در روابط كشورهاى همجوار تاسيس شد، اما مقابله با گسترش نفوذ غرب در منطقه استراتژى آسياى مركزى از اهداف نانوشته «سازمان همكارى شانگهاى » بوده است. به گزارش ايران شرقى چين در دوران بعد از فروپاشى شوروى به جمهورى هاى استقلال يافته آن در آسياى مركزى به عنوان بازار جديد براى محصولات خود و مناطق سرشار از منابع طبيعى مى نگريسته است. البته، منافع روسيه در اين منطقه هميشه مد نظر پكن بوده است. روسيه و چين با هدف مشترك« مقابله با گسترش جايگاه غرب»، در چارچوب «سازمان همكارى شانگهاى » برنامه هاى خود پيش برده اند. با توجه به اين كه بهانه اصلى حضور غرب به آسياى مركزى مبارزه با تروريزم بين المللى و افراط گرايى بوده است، مسكو در آغاز تشكيل «سازمان همكارى شانگهاى » بيشتر برروى همكارى هاى امنيتى و نظامى تاكيد مى كرد، تا بتواند از تمايل كشورها براى همكارى ها در اين زمينه با غرب كاهش دهد. چين با استفاده ازفرصت پيش آمده نه تنها به تدريج بازارهاى آسياى مركزى را تصرف كرد و نبض تجارت در اين منطقه را در اختيار گرفت، بلكه جايگاه خودرا در بخش هاى ارتباطات و حمل و نقل را نيزتقويت كرد. فعاليت ها و عملكرد «سازمان همكارى شانگهاى » نيز بيانگر آن است، كه تاسيس اين سازمان تاثيرى در تحكيم جايگاه مسكو در منطقه نداشته است، اما پكن توانسته با استفاده از برنامه هاى «سازمان همكارى شانگهاى » خود را در منطقه معرفى كند و به يك نيروى تاثيرگذار در معادلات تبديل شود. به تعبيرى ديگر «سازمان همكارى شانگهاى » در برنامه هاى راهبردى روسيه نقشى نداشته است، اعضاى اين سازمان حاضر نشدند در كسب استقلال «آبخازيا» و « اوستياى جنوبى» از موضع روسيه حمايت كنند. اين امر بيانگر آن است، كه صرف نظر از كارايى « سازمان همكارى شانگهاى»، اين نهاد نيز درگير مسائل داخلى خود است. مهمترين اين مسائل حضور دو ابرقدرت روسيه و چين در تركيب آن است، كه در كنار اهداف مشترك، رقابت هاى تنگاتنگى با هم دارند. يكى ديگراز مسائل پيش روى «سازمان همكارى شانگهاى » پذيرش اعضاى جديد است. در اين مورد اعضاء ديدگاه هاى همسانى ندارند، علاوه براين در آئين نامه «سازمان همكارى شانگهاى » نيز به طور مشخص در مورد پذيرش عضو جديد مقررات و معيارى ارائه نشده است. بر اساس برخى گزارش ها، انتظار مى رود در نشست «ايكاترينبورگ» بلاروس و سريلانكا به عنوان «شريكان گفتگو» دراين سازمان پذيرفته شوند. با اين حال ايران، پاكستان، هندوستان و مغولستان، به عنوان كانديداى عضويت در شانگهاى، همچنان منتظر تصميم اعضا در مورد سرنوشت خود هستند. در نشست « ايكاترينبورگ» مسائلى نظير مبارزه با تروريزم و مظاهر ناامنى ها در منطقه از ديدگاه نيروى تاثيرگذار در دستور كار هستند. زيرا گسترش روزافزون نفوذ چين در آسياى مركزى در درازمدت منافع روسيه را زيرسوال قرار خواهد برد. اين موضوع در شرايطى، كه پكن در آسياى مركزى سياست هاى مبهمى رادر پيش گرفته است، بيشتر جلب توجه مى كند. بنابراين رويارويى منافع دو قدرت در داخل «سازمان همكارى شانگهاى » مى تواند در برنامه هاى اين سازمان تاثير بگذارد و مشكلاتى را در سياست گذارى هاى كشورهاى آسياى مركزى ايجاد كند. از سويى ديگر عملكرد «سازمان همكارى شانگهاى » در مقابله با نفوذ غرب در آسياى مركزى چندان مطلوب نبوده است. هرچند اين سازمان موفق به بسته شدن پايگاه نظامى آمريكا در ازبكستان شد و درباره تعطيلى چنين پايگاهى در قرقيزستان تصميم گرفت، اما موفق نشده است به طور كامل به اهداف خود دست يابد. كشورهاى غربى با وعده هاى سرمايه گذارى در اقتصاد كشورهاى آسياى مركزى و كمك هاى مالى به اين كشورها توانستند در اين منطقه استراتژى جاى پاى خود را توسعه دهند. همين موضوع مى تواند بر تمايلات اعضاى شانگهاى، به ويژه چين و روسيه در جهت همگرايى بيشتر بيفزايد.