اوضاع منطقه آسياى مركزى عجيب به نظر مى  رسد. جمهورى هاى شوروى سابق كه ۱۸ سال پيش به دولت هاى مستقل و شركاى روسيه در جامعه همسود و سازمان پيمان امنيت  جمعى تبديل شدند، بى وقفه با هم در مناقشه هستند، ادعاهاى مكررى را نسبت به روسيه مطرح مى كنند و همزمان در پى ايجاد روابط نزديك با غرب برمى آيند. به گزارش ايراس، نشريه «بررسى مستقل نظامى» در اين باره نوشت، «سازمان پيمان امنيت  جمعى از ويژگى هاى معينى برخوردار است، اما از كارايى نظامى چندان بالايى برخوردار نيست». به تأكيد اين نشريه علت اساسى اين امر آن است كه كشور  هاى عضو اين سازمان منافع ژئوپلتيكى و نظرات گوناگونى درباره اينكه چه كسى متحد و چه كسى دشمن آن ها است، دارند.
واگرايى ها از روسيه در آسياى مركزى
بارها تأكيد شده كه روسيه در سمت غربى خود بايد به روابط دوجانبه با بلاروس بسنده كند و در قفقاز فقط با ارمنستان همپيمان باشد، اما اين در حالى است كه قالب سازمان پيمان امنيت  جمعى مانع توسعه اين همكارى هاى دوجانبه مى شود. با اين ملاحظه تأكيد بر اين است كه نيروهاى جمعى و قالب هاى سازمانى چند جانبه تنها در آسياى مركزى ضرورى هستند. ولى به مرور زمان محرز شد كه اوضاع آسياى مركزى هم چندان مناسب نيست. بيش از پيش معلوم شده كه «متحدان» منطقه اى مسكو بايد از چه منظرى به روسيه و به يكديگر بنگرند. در اين فضا بسيارى از نكاتى كه قبلا مبهم بود، اوايل سال ۲۰۰۹ و در جريان تلاش  مذبوحانه مسكو براى تشكيل نيروى واكنش سريع سازمان پيمان امنيت  جمعى روشن شدند. تاجيكستانى كه ۱۵ سال پيش روسيه آن را برادر كشى داخلى نجات داده و پس از آن از اين كشور در برابر تجاوز طالبان دفاع كرد، هم اكنون خواهان پرداخت هزينه  هاى استقرار پايگاه نظامى ،۲۱۰ خروج نيروهاى مرزبانى روسى و محدود كردن استفاده از زبان روسى در اين كشور شده است. هرچند مسكو پس از تلاش فوق العاده اى موفق شد رأى دوشنبه را حداقل در مورد پايگاه نظامى برگرداند (كه در واقع براى تاجيكستان ضرورت بيشترى دارد تا براى روسيه)، اما طعم تلخ جدال بر سر اين پايگاه هنوز از بين نرفته و فراموش نشده است. قرقيزستان در پى گفتگوهاى طولانى و وعده هاى قابل ملاحظه از سوى مسكو نهايتا رضايت داد كه در اين كشور يك گردان نيروهاى روسى مستقر شود. البته اين تصميم نيز هنوز فقط در سطح پروتكل مقدماتى تنظيم شده است. با اين وجود اين موضوع مهم نيست، آنچه واجد اهميت است آن است كه چند گروهان در فاصله زياد از روسيه مى  توانند كدام مأموريت هاى تاكتيكى (چه رسد به اهداف راهبردى) را به مرحله اجرا درآورند. در  اين  رابطه نبايد  موضع   ازبكستان را نيز ناديده گرفت. تاشكند  نه  تنها  از  شركت  سمبوليك  در سازمان پيمان امنيت جمعى  خوددارى  كرد  (مقامات ازبك  در  اين  مورد  تأكيد كردند  كه  «ازبكستان زير  هيچ  شرايطى  عضو  نيروهاى جمعى  نخواهد  شد،  موضع گيرى  آن  در  قبال  اين  مسأله  تغيير  نمى  كند» و مسكو نبايد اميدهاى بى اساسى را در اين خصوص در سر بپروراند)،  بلكه  با  استقرار  پايگاه  نظامى  روسى  در  قرقيزستان  نيز  مخالفت  ورزيد. اين به آن معنا است كه  يك  كشور  عضو  سازمان  پيمان  امنيت   جمعى  استقرار  واحد  نظامى  يك  كشور  ديگر  عضو  سازمان  در  خاك  كشور  سوم  عضو همان  سازمان  را  براى  خود  خطرناك  محسوب  مى كند.  اين موضوع،  پايدارى موهوم  اتحاديه  كشورهاى «سى.آى.اس»  را  به  وضوح  نشان  داده  است. البته،  موضع گيرى  تاشكند طى سالهاى اخير  هميشه  ضد  روسى  بوده است.  «تغيير  جهت گيرى»  بعد  از حادثه  آنديجان  و  تحريم  ازبكستان  از  سوى  غرب،  زودگذر بود  و  بزودى  جاى  خود  را  به مسير  عادى  سابق  داد.  اواخر  نوامبر  سال  جارى  اين  واقعيت  يك  بار  ديگر نمود يافت. طى اين تحول،  در  تاشكند  ساختمان  كليساى  سابق  آلكساندر  نفسكى  كه  در  سال  ۱۸۹۸  توسط  آلكساندر  بنوا  معمار  روس  ساخته  شده  بود،  منفجر  شد  و  بناى  يادبودى كه  به  مناسبت  سى امين  سالگرد  پيروزى  در  جنگ  جهانى  دوم ساخته شده بود نيز برچيده  و  به مكان  نامشخصى  انتقال  يافت. مسكو در قبال اين تحولات  سكوت  اختيار  كرد.  اين  سكوت  مسكو  باعث  تعجب  مى شود،  زيرا  روسيه  از  طرف  ازبكستان  چيزى  جز  «ناسازوارى»  دريافت  نمى  كند.  ظاهرا  ناهمگونى  ايدئولوژيكى  رهبران  روسيه  و  ازبكستان  باعث  اين گونه  رفتارها  مى شود.  و  بالاخره  در  ماه  دسامبر  در  رسانه  هاى  گروهى  گزارشى  منتشر  شد  كه  در  زمان  شوروى  مى  توانست  به  عنوان  تصوير  رفتار  ناپسند  سياست مداران  كشورهاى  سرمايه  دارى  آورده  شود.  امام على  رحمان،  رئيس  جمهور  تاجيكستان  به  خبرنگاران  گفت  كه  تاجيك ها  در  ازبكستان  مورد  ستم  شديدى  قرار  گرفته اند  و  اينكه  او  چند  بار  در  جريان  جلسات  سران  جامعه  همسود  با  اسلام  كريم وف،
 رئيس  جمهور  ازبكستان  بر  سر  همين  موضوع مشاجره  كرده است.  رحمان  تأكيد  كرده  كه  تاجيكستان  در  هر  حال  سمرقند  و  بخارا  را  كه  در  سال هاى  ۱۹۲۰  بخشى  از  ازبكستان  شدند،  به اين كشور  بر  خواهد  گرداند.  بعدا  معلوم  شد  كه  گويا  رحمان اساسا  اين  سخنان  را  بر  زبان  نياورده  بود، با اين وجود  طعم  تلخى شايعه اين سخنان  باقى  مانده  است. واقعيت اين است كه،  همه  كشورهاى  آسياى  مركزى،  ازبكستان  را  به  عنوان  دشمن  بالقوه  خود تلقى  مى كنند.  در  حالى  كه  قزاقستان  به  ازبكستان  با  چشم  رقيب  اصلى  در  مبارزه  بر  سر  رهبرى  منطقه اى  مى  نگرد  و  تركمنستان  در  زمينه  منابع  انرژى  با  تاشكند  رقابت دارد ،  دو  كشور  ضعيف  تاجيكستان  و  قرقيزستان اين كشور  را  به  عنوان  خطرى  براى  موجوديت  خود  تلقى  مى كنند. ازبكستان  از  توان قابل ملاحظه  (در  مقياس  منطقه اى)  اقتصادى،  جمعيتى  و  نظامى  برخوردار  است،  در  مركز  منطقه  آسياى  مركزى  واقع  شده  و  با  هر  چهار  كشور  ديگر اين منطقه  و  نيز  با  افغانستان  هم  مرز  است.  در  اين  كشور  نظام  خودكامه  شديدى  برقرار  شده  و  سطح  بالاى  فساد  مالى  ملموس است.  در  شرايطى  دولت ازبكستان  همه  مخالفان  غيرمذهبى خود  را  از  بين  برده است،  تنها  نيروهاى  افراطى  اسلام گرايى  است  كه  حقيقتا  با  رژيم  تاشكند  مخالفت  مى  كند. در اين خصوص،  قبل  از  همه  بايد  به  سازمان  پان اسلاميستى  معروف  «حزب  التحرير»  اشاره  كرد  كه  در  سال  ۱۹۵۳  در  بيت  المقدس  تشكيل  شد، اما  اكنون  ازبكستان  يكى  از  تكيه گاه هاى  اساسى  آن  محسوب  مى شود.  جنبش  اسلامى  ازبكستان  نيز  در  عرصه  سياسى  به  همين  اندازه فعال است.  از  اقوام  شوروى  سابق،  ازبك ها  و  چچن ها  بيش از سايرين  در گروه هاى منسوب به  طالبان  در  افغانستان  و  القاعده  در  عراق  توجهات را به  خود  جلب  كرده اند. با اين وجود و  در شرايط  جارى  نيز  مقامات  رسمى  ازبكستان  با  همسايگان  خود  روابط  پيچيده  اى  دارند.  بحث  بر  سر چگونگى توزيع  آب  و توليد  برق در آسياى مركزى  اين  روابط  را  باز  هم  پيچيده تر مى كند.  سرچشمه  رودخانه هاى  اساسى  منطقه  در  قرقيزستان  و  تاجيكستان  واقع  شده  و  آن ها  مى توانند با ذخيره  آب،  براى فعاليت  نيروگاه  هاى  برق  آبى  و  آبيارى مزارع  كشورهاى پائين دست مشكلاتى  را  ايجاد  كنند.  ازبكستان  به  نوبه  خود  از  شبكه  واحد  انرژى  آسياى  مركزى  كه  در  سال هاى  ۱۹۷۰  ايجاد  شده  بود،  خارج  شده  و  بدين  وسيله  در  آستانه  زمستان  سرد  براى  همسايگان  خود  مشكلاتى  ايجاد  كرده است.
اتحاد مسكو- آستانه
عامل  افغانى  به  عنوان ادويه اى  تند  به  اين «خورشت»  اضافه  مى شود.  اواخر  سال هاى  ۱۹۹۰  كه  طالبان  ۹۰ درصد  سرزمين  افغانستان  را  كنترل  مى  كرد، به طور طبيعى  توسعه  طلبى خود را  به  كشورهاى  مجاور  تاجيكستان  و  قرقيزستان نيز سرايت داد  كه توان دفاع  از  خود را نداشتند.  خوشبختانه  به واسطه  وجود  ائتلاف  شمال  افغانستان  كه  ۱۰ درصد  باقى  مانده  خاك  اين  كشور  را  كنترل  مى  كرد،  اين  توسعه  طلبى  محدود  بود.  ائتلاف  شمال  به تبع  كمك هاى  گسترده  ايران،  ازبكستان  و  روسيه  استقامت  كرد و  بعد  از  حوادث  ۱۱  سپتامبر  ،۲۰۰۱  ايالات  متحده  آمريكا  به  حامى  اصلى اين  ائتلاف  تبديل  شد. از آن زمان، آمريكا و متحدانش در افغانستان در حال جنگ هستند. در واقع اين آمريكا است كه مى  جنگد و متحدان آن تنها تظاهر به جنگيدن مى كنند. اوضاع افغانستان رو به وخامت گذاشته و طالبان به سرعت كنترل خود بر اين كشور را افزايش مى دهد. راهبردى كه باراك اوباما، رئيس جمهور آمريكا جديدا اعلام كرد، باعث خوشبينى نمى شود. رئيس جمهور آمريكا ژوئيه ۲۰۱۱ را به عنوان تاريخ خروج نيروهاى اين كشور از افغانستان اعلام كرده، اما هيچ شرطى براى آن مطرح نكرده است. وى همچنين توضيح نداده كه خروج اين نيروها چه زمانى پايان خواهد يافت، ولى معمولاً اين روند طول نمى  كشد. بايد به اين نكته نيز توجه داشت كه عواقب سياسى خروج نيروها هميشه بازگشت ناپذير است. با وجود اينكه اوباما درباره برنامه  هاى متحدان خود در اين مورد چيزى نگفته، شكى نيست كه آن ها سريع تر از آمريكايى ها با احساس «رضايتمندى از مأموريت انجام شده» فرار خواهند كرد. افزايش فعلى نيروهاى آمريكايى كه برابر با نيروهاى شوروى در زمان حضور اين كشور در افغانستان است، اهميت اصولى ندارد. جنگى كه نه تا پيروزى، بلكه تا تاريخ معينى ادامه دارد، محكوم به شكست است. طالبان مى تواند تا آن موعد پنهان شود و براى آمريكايى ها «ظاهر تخيلى موفقيت» ايجاد كند. ولى بعد از خروج نيروهاى آمريكايى دستشان باز خواهد بود و ميتوانند فعاليت خود را مضاعف كنند. عمليات آمريكا و ناتو در افغانستان، تحفه ارزنده اى براى روسيه بود. تقريبا بار اول در تاريخ بود كه به جاى اينكه نظاميان روس در راه منافع ديگران قربانى شوند، نظاميان كشورهاى ديگر به خاطر روسيه جان خود را به خطر مى انداختند. حتى بدون اطلاعات راهبردى قابل ملاحظه نيز مى توان فهميد كه طالبان، روسيه را بيش از هر كشور ديگرى (به ويژه كشورهاى غربى) تهديد مى كند.
جمع بندى
بعد از آنكه آمريكا و متحدانش از افغانستان خارج شوند، اين واقعيت بيشتر روشن خواهد شد. دير يا زود حركت طالبان به سمت شمال از سر گرفته خواهد شد، كسى نخواهد توانست مانع اين روند شود و آمريكايى ها نيز بعد از خروج، دوباره به افغانستان باز نخواهند گشت. درست است كه توان نظامى طالبان بسيار محدود است، اما آن ها در پى جنگ كلاسيك نخواهند بود. آن ها در آسياى مركزى يك «جنگ چريكى» راه خواهند انداخت كه طى آن هم از اعمال تخريبى تروريستى و هم از تبليغات اسلامى استفاده خواهند كرد. هرچند در اين شرايط است كه نيروهاى سازمان پيمان امنيت  جمعى ميتوانند كارآمدى خود را نشان دهند، اما واقعيت اين است كه اين نيروها قبل از اينكه متولد شوند، مرده اند. به عبارت دقيق تر، اين نيروها از نيروهاى سازمان امنيت جمعى به نيروهاى روسى- قزاقستانى تبديل شده اند و اين تحولى منطقى است. اگر طالبان واقعاً حملات خود را به مناطق شمال افغانستان توسعه دهد، سقوط رژيم هاى دوشنبه، بيشكك و تاشكند اجتناب ناپذير خواهد بود. در اين زمينه، به نظر مى رسد كه عشق آباد با طالبان به توافق خواهد رسيد. در اين شرايط حفظ قزاقستان براى روسيه اهميت تعيين كننده اى خواهد داشت، تا بين شهرهاى روسى بارنائول و آستراخان جبهه جديد ايجاد نشود. به نظر مى رسد كه مقامات قزاق اين واقعيت را به خوبى درك مى كنند و بر خلاف «متحدان» ديگر روسيه، حاضرند در دفاع مشترك سهم واقعى خود را ايفا كنند. ولى ساير كشورهاى آسياى مركزى خودشان سرنوشت خود را انتخاب خواهند كرد.

دو ماه مانده به انتخابات پارلمانى عراق اتفاقات تازه اى در عراق رخ مى دهد كه قبل از هر چيز شك سياسى مهمى براى جامعه سياسى و اجتماعى اين كشور محسوب مى شود. به گزارش ديپلماسى ايرانى، در حالى كه هفته گذشته اعلام شده بود، صالح المطلك از چهره هاى سياسى سنى مشهور عراقى كه يد طولايى در مخالفت با نظام فعلى عراق و حضور شيعيان در قدرت دارد، از شركت در انتخابات آتى به دليل همكارى با حزب منحل شده بعث و ترويج افراط گرايى و قومى گرايى منع شده است، سخنگوى ستاد برگزارى انتخابات اعلام كرد، كميسيون عدالت و همگرايى كه مسئوليت تاييد صلاحيت نامزدهاى انتخاباتى را به عهده دارد با شركت حدود ۵۰۰ نامزد مخالفت كرده است. به گفته ستاد برگزارى انتخابات پارلمانى در عراق ۶۵۰۰ نفر خود را نامزد رقابت براى حضور در پارلمان اين كشور كرده اند. ۸۶ حزب و ۹ ائتلاف گروهى مى خواهند در هفتم ماه مارس سال جارى ميلادى در مبارزات انتخاباتى شركت كنند. سخنگوى ستاد انتخاباتى عراق همچنين گفت: «قرار است نام اين ۵۰۰ نامزد رد صلاحيت شده در آينده منتشر شوند. آنها يا به خاطر عضويت در حزب منحل شده بعث يا به دليل صحت نداشتن آنچه در تقاضانامه هاى خود نوشته بودند از شركت در انتخابات كنار گذاشته شده اند.» رد  صلاحيت  شدگان سه روز فرصت دارند به طور قانونى عليه اين اقدام كميسيون عدالت و همگرايى شكايت كنند. اين در حالى  است كه قوانين مربوط به چنين شكايت هايى هنوز به طور دقيق تنظيم نشده اند. رياست اين سازمان بر عهده احمد چلبى رئيس كنگره ملى عراق است. رسانه هاى عراق نوشته اند كه در ميان رد  صلاحيت شدگان به غير از صالح المطلك كه نامش هفته پيش در رسانه ها آمد نام عبدالقديرالعبيدى وزير دفاع نيز به چشم مى خورد. مطلك و حزبش در نظر داشتند كه در اين انتخابات در ائتلاف با ائتلاف العراقيه به رياست اياد علاوى نخست وزير اسبق عراق شركت كنند. عبدالقديرالعبيدى كه سنى مذهب است و عضو حزبى نيست در ائتلاف با نورى مالكى نخست وزير عراق فعاليت مى كرد. عدم صلاحيت وى براى شركت در انتخابات آتى عراق ضربه اى به جايگاه سياسى نورى مالكى نيز محسوب مى شود. اياد علاوى در واكنش به اين اتفاق كه در حقيقت جريان سياسى را او هدف قرار داده به انتقاد شديد پرداخت و گفت: «خط زدن ۵۰۰ نفر از نامزدهاى انتخابات پارلمانى عراق در حقيقت پاره كردن برگه امضا شده آشتى ملى است. اين كار عواقب وخيمى دارد و مى تواند دايره انتقام را گسترش دهد.» علاوى با اشاره بر اين كه ظاهرا تعمدى در به چالش كشيدن حركت سياسى كشور وجود دارد، به روزنامه الشرق الاوسط گفت: «آيا دولت قانون مى خواهد بدين ترتيب قانونى انتخابات برگزار كند. اگر اين طور باشد آن موقع ديگر دولت قانون نخواهد بود بلكه دولت غوغاسالار است.» صالح المطلك نيز در اين باره گفت: «اين سناريويى از پيش تعريف شده براى حذف جريان عرب سنى از حيات سياسى كشور است. آنها با اين كار تلاش مى كنند كه به آشتى ملى پايان دهند.» ائتلاف العراقيه گفته است تا آخرين لحظه ممكن صالح المطلك را شريك خود در انتخابات پيش رو مى داند. در ائتلاف العراقيه علاوه بر نزديكان اياد علاوى و صالح المطلك، طارق الهاشمى رئيس حزب اسلامى عراق و معاون سنى رئيس جمهورى اين كشور، راقع العيساوى معاون سنى مذهب نخست وزير، چهره هاى بارز عشاير عراق از جمله عبدالكريم ماهود المحمداوى ملقب به امير اهوار، اسامه النجيفى نماينده پر نفوذ پارلمان عراق از موصل، عدنان باجه جى نماينده پر نفوذ پارلمان عراق، حسن العلوى نويسنده و منتقد مشهور رهبران كنونى عراق و شمارى از چهره هاى شيعه و سنى اين كشور عضويت دارند. ابراهيم الصميدعى يكى از كارشناسان سرشناس مسائل عراق به خبرگزارى فرانسه گفت: «اين مساله اعراب سنى را هدف قرار نداده است بلكه يك درگيرى سياسى در درون نظام كشور ميان قطب هاى سياسى موجود است كه مى خواهد امور را خود در دست بگيرد حتى اگر بنا باشد استقرار سياسى كشور را مورد تهديد قرار دهد.» وى كميسيون عدالت و هم گرايى را خطرناك تر و جدى تر از كميسيون بعثى زدايى دانست و براى اثبات ادعاى خود، حذف شدن ۳۵ نفر از نزديكان نورى مالكى كه در ائتلافش موسوم به ائتلاف دولت قانون عضويت دارند را دليل آورد. كميسيون عدالت و همگرايى با تصويب نمايندگان مجلس پس از دگرديسى كميسيون بعث زدايى به وجود آمد. اين كميسيون در سال ۲۰۰۳ ميلادى پس از اشغال عراق توسط ارتش آمريكا تاسيس شد و هدف از تشكيل آن جلوگيرى از به قدرت رسيدن مجدد اعضاى حزب بعث در رهبرى ارگان هاى تازه تاسيس در كشور بود. انتخابات هفتم مارس عراق براى آينده سياسى اين كشور نقش تعيين كننده اى دارد. در چنين شرايطى رد صلاحيت ۱۴ حزب و نماينده سنى مذهب اين كشور از طرف كميسيون عدالت و همگرايى بحث و جدل هاى شديدى در ميان سنى مذهب هاى عراق به وجود آورده است. اين در حالى ا ست كه شركت سنيان عراق در انتخابات به  عنوان اقدامى بسيار مهم براى برقرارى آرامش در كشور به حساب مى آيد. سنيان تا سقوط صدام حسين ديكتاتور مخلوع عراق ۸۰ سال بر اين كشور حكومت كردند.