Abrar Newspaper

نخستين دور گسترش ناتو در نشست واشنگتن (آوريل ۱۹۹۹) و با الحاق سه كشور جمهورى چك، مجارستان و لهستان، بدون اين كه تهديد خاص امنيتى متوجه روسيه كند، پايان يافت. در موج دوم گسترش ناتو نيز در سال ۲۰۰۴ هفت كشور بلغارستان، رومانى، استونى، ليتوانى، لتونى، اسلونى و اسلواكى به عضويت ناتو درآمده و اعضاى ناتو به ۲۶ كشور رسيد. به گزارش ايراس، در اين مرحله نيز روسيه موضعى توام با پذيرش مكرهانه اتخاذ كرد. اما از آنجا كه به نظر مى رسد مرحله آينده و يا موج سوم گسترش ناتو به شرق كه احتمالا به مرزهاى روسيه خواهد رسيد، حساسيت هاى بسيارى در مسكو ايجاد كرده و روابط اين كشور با ناتو را به شدت زير تاثير قرار داده است. هم از اين رو، بهبود روابط روسيه و ناتو در مقطع كنونى و تاثير آن بر ادامه گسترش ناتو به شرق از جمله مسائلى است كه نظر كارشناسان را به خود جلب نموده و در نوشتار حاضر به چگونگى اين روند پرداخته شده است.
روابط روسيه و ناتو بعد از ۱۱ سپتامبر
به دنبال حادثه ۱۱ سپتامبر ۲۰۰۲ و به ويژه حمايت و همكارى روسيه از جنگ عليه تروريسم، روابط روسيه با آمريكا و همچنين روسيه با ناتو وارد مرحله جديدى شد و تا حدى بهبود يافت. در آن زمان رويكرد روسيه پوتين نسبت به گسترش ناتو بيشتر ملايم شده بود و روسها ديگر گسترش ناتو راويران كننده امنيت ملى خويش تلقى نمى كردند. هر چند روسيه نمى توانست حامى گسترش ناتو باشد، اما تغيير در رويكرد روسيه اين امر را ناممكن ساخت كه چشم انداز يك گسترش چشمگير باعث يك منازعه بزرگ ميان روسيه و ناتو مى شود. اما مناسبات خوب بين روسيه و ناتو ديرى نپاييد و با حوادثى از قبيل جنگ روسيه با گرجستان در اوت ۲۰۰۸ تيره شد و در سراسر سال ۲۰۰۹ نيز به نحو محسوسى بر نحوه تعامل مسكو و بروكسل تاثير داشت. با اين وجود و به دنبال جريان يابى روند بهبود روابط ميان آمريكا و روسيه و همچنين نياز ناتو به همكارى با روسيه در عرصه هاى مختلف از جمله افغانستان و بى ثمر بودن رويكرد تخاصمى در قبال اين كشور، روند عادى سازى روابط ميان طرفين در مارس ۲۰۰۹ آغاز شد. اما اين روند نيز با وقايعى از جمله موضوع عضويت گرجستان و اوكراين در ناتو، رزمايش ناتو در گرجستان، رزمايش مستقل روسيه در قفقاز شمالى و مانور نظامى روسيه و بلاروس و درخواست وزراى خارجه ناتو از روسيه براى باز پس گيرى استقلال آبخازيا و اوستياى جنوبى همچنان ادامه داشت و در برخى موارد اسباب بروز جنگ هاى لفظى ميان طرفين را فراهم مى آورد.
تحولات جديد و بهبود روابط روسيه و ناتو
وقوع تحولات جديد دوباره موجب بهبود روابط روسيه و ناتو شده است. هر چند روابط روسيه و ناتو در طول زمان روند ثابتى را طى نكرده است، اما صاحب نظران بين المللى مرحله كنونى را زمانى مناسب براى ترسيم روابط ذكر كرده اند. يكى از مواردى كه سبب بهبود روابط طرفين شده، مسأله طرح سپر دفاع موشكى آمريكا است كه قرار بود در لهستان و جمهورى چك استقرار يابد كه اين امر همواره موجب نگرانى روسها بود. اما باراك اوباما نسبت به بوش طرح سپر دفاع موشكى را فرمول بندى تازه اى كرده و از نگرانى روسها نيز كاسته است. آمريكا و ناتو اين طرح را اصلاح كردند تا روسيه را در توسعه آن شريك كنند. راسموسن، دبير كل ناتو نيز طرح اوباما را مطابق با اصول ناتو و انسجام اين اتحاديه و غير قابل تقسيم بودن امنيت اروپا ارزيابى كرده و به طور وسيعى از اين طرح حمايت نموده است. به اعتقاد مقامات ناتو همكارى با روسيه از يك طرف مى تواند اهداف و توانايى هاى دفاعى و تهاجمى اين سازمان را افزايش دهد و از طرف ديگر موجب كاهش تنش در روابط با روسيه گردد. البته مسأله اى كه ذكر آن در اينجا ضرورى به نظر مى رسد آن است كه ناتو بايد براى بهبود روابط با روسيه و آينده توافقات با اين كشور، روسيه را به عنوان شريك محسوب كرده و روند گسترش اين اتحاديه را متوقف كند. شركت نظاميان ناتو در رژه ميدان سرخ در مسكو به همراه نيروهاى روسيه به مناسبت پيروزى در جنگ جهانى، اتفاق برجسته ديگرى بود كه نيروى محركه جديدى در روابط روسيه و ناتو ايجاد كرده است و اين مراسم به نماد همكارى و نزديكى روسيه با دشمنان قديمى خود تبديل شد. به اعتقاد راسموسن اين امر توانست هراس قديمى را كه در ميان بسيارى از روسها درباره ناتو حس مى شد را رفع كند. راسموسن با اعلام اين كه روسيه و ناتو مذاكره پيرامون سيستم دفاع ضد موشكى مشترك را آغاز كرده اند، همچنين اعلام نموده كه روسيه ديگر دشمن ناتو تلقى نمى شود و با وجود اختلاف نظر در برخى مسائل، اين كشور شريكى داراى منافع مشترك با ناتو به محسوب مى شود. مادلين آلبرايت، سرپرست گروه نخبگان ناتو براى تعين استراتژى جديد ناتو نيز در سخنرانى خود در روز ۲۷ مى ۲۰۱۰ در شوراى روابط خارجى آمريكا در نيويورك، با اشاره به استراتژى ناتو تا سال ۲۰۲۰ اظهار اميدوارى كرده است كه روند رو به بهبود روابط ناتو با روسيه در آينده نيز ادامه يابد. آلبرايت حتى از اين هم فراتر رفته و موضوع عضويت روسيه در ناتو را نيز مورد ارزيابى قرار داده است. تجديد روابط ناتو با روسيه بدين معنا است كه اين سازمان مى خواهد روابط محكم تر و پايدارترى را با دشمن سابق خود يعنى روسيه ايجاد كند و اين مسأله آمريكا و ناتو را تشويق به ايجاد فرايند هاى مهمى مى كند. ناتو بر اين اعتقاد است كه بايد به طور همزمان بين روابط رو به توسعه با روسيه و اطمينان سازى استراتژيك با متحدان شرقى خود در ناتو كه سزاوارش نيز هستند، توازن ايجاد كند. در مورد علاقه روسيه به عضويت در ناتو بايد اذعان كرد كه هر چند اين امر مسأله اى بوده كه سابقه آن به زمان استالين باز مى گردد، اما اين طرح صرفا در حد مسائل نظرى باقى مانده است. امروزه اين امر براى روسيه به اثبات رسيده است كه اين كشور براى تضمين امنيت انرژى خويش نيازمند نزديك شدن به اعضاى ناتو مى باشد. البته اين نكته را نيز بايد خاطر نشان كرد كه دوستان نزديك روسيه در ناتو انتظار دارند كه روسيه به ناتو هر چه بيشتر نزديك شده و توافقات خود با اين سازمان را ارتقاء بخشد تا در بسيارى موارد و از جمله در شوراى امنيت و در زمينه منزوى كردن چين به همكارى با يكديگر بپردازند. اما در راه نزديكى روابط ميان روسيه و ناتو و همچنين احتمال عضويت روسيه در ناتو موانع زيادى نيز وجود دارد. نبايد از نظر دور داشت كه چالش هاى ژئوپليتيك جديد، موقعيت مستحكم روسيه در امور ديپلماتيك، بحران اقتصاد جهانى و ايدئولوژى توسعه و پيشرفت در روسيه ايده هاى پشت سر روسيه براى عضويت در ناتو هستند. در واقع در اين مورد منافع ملى روسيه با دو مسأله روبرو است. اولين مساله آن است كه آيا فعاليت هاى استراتژيك در آسياى مركزى تهديدى براى روسيه است و ديگر اين كه آيا تعهد مبهم روسيه به عضويت در ناتو و يا حتى همكارى با اين سازمان، كشورهاى سابق عضو اتحاد شوروى را به پيوستن به اين سازمان تشويق نمى كند؟ اگر چه ناتو به روسيه اطمينان داده است كه گسترش ناتو خطرى را متوجه اين كشور نمى كند، اما روسيه مرتبا شاهد توسعه و گسترش اين سازمان به سمت مرزهاى اين كشور بوده است. روسيه اعتقاد دارد كه در توسعه ناتو، به نظرات روسيه بى توجهى شده و ديدگاه هاى اين كشور ناديده گرفته شده است. از نظر روسها قرار بر اين بوده كه اين كشور به عنوان شريك، همپايه و هم طراز در حوزه بين الملل مطرح باشد اما در عمل خلاف اين امر ثابت شده است. به عقيده روسها اين كشور بايد در ساختار آينده امنيتى اروپا مشاركت داشته باشد و در اين زمينه نقش فعالى را ايفا كند. ديدگاه روسها اين است كه گسترش ناتو به شرق و الحاق كشورهاى اروپاى شرقى و بالكان به آن، ساختار امنيتى روسيه را با خطر روبرو خواهد ساخت. روسيه همچنين گسترش ناتو به شرق را در جهت تحكيم نفوذ آمريكا در منطقه و تغيير تناسب نيروها و بر خلاف منافع اين كشور مى داند و اين گسترش را برنامه اى براى محاصره روسيه ارزيابى مى كنند. به نظر مى رسد كه اظهارات آلبرايت نيز به مذاق روسها خوش نيامده چرا كه نسترينكو، سخنگوى وزارت خارجه روسيه با اشاره به اين كه هر گونه اقدام ناتو خارج از حيطه اختيارات آن از نظر قوانين بين المللى غير مجاز است، اعلام كرد كه در تدوين راهبردى وظايف جديد ناتو كه قرار است در ديدار سران كشورهاى عضو در ليسبون پرتغال مورد بررسى قرار گيرد، آشكارا جنبه هاى ضد روسيه مشاهده مى شود. وى با انتقاد از مواضع تدوين كنندگان استراتژى ناتو اظهار داشت كه درباره وظايف جديد ناتو در مورد روسيه از كليشه هاى قديمى استفاده شده است. يكى ديگر از موارد نگرانى روسها از ناتو اين است كه آمريكا به عنوان عضو ناتو در صدد استقرار و ايجاد پايگاه نظامى در لهستان و استقرار موشك هاى پاتريوت در اين كشور و در نزديكى مرزهاى روسيه است كه اين امر موجب نگرانى روسها شده است. از نظر روسها حال كه مسأله بهبود روابط روسيه و ناتو مطرح شده، اقدام آمريكا اين روند بهبودى را تا اندازه زيادى دچار شك و ترديد كرده است.